Trách nhiệm của nghệ sĩ là thách thức các ranh giới

Trách nhiệm của nghệ sĩ là thách thức các ranh giới
Les Desmoiselles d’Avignon, sơn dầu của Pablo Picasso, 1907 đã gây sốc không chỉ cho công chúng, mà cả các nhà phê bình và thậm chí cả các nghệ sĩ khác. Đến nay kiệt tác này lại được xếp vào loạt tác phẩm quan trọng bậc nhất của nghệ thuật hội họa thế kỷ XX.

Từ đầu năm 2022, một số sự kiện, triển lãm nghệ thuật tại Việt Nam bị công chúng lên tiếng và phải tạm dừng, một là “tránh gây hiểu lầm” hai là để “xoa dịu dư luận”. Gần đây nhất là triển lãm “Cõi Xuân Hương” của họa sĩ Nguyễn Quốc Thắng và đạo diễn Nguyễn Nghiêm Nhan. Triển lãm mở cửa đúng 3 ngày rồi đóng sau khi Hội Mỹ thuật Việt Nam yêu cầu gỡ một số bức tranh, bởi dư luận cho rằng các bức tranh đó tầm thường và dung tục.

Nghệ thuật hay dung tục, bao lâu nay vẫn là đề tài gây tranh cãi, và sẽ vẫn còn là một đề tài gây tranh cãi mỗi khi một sự kiện nghệ thuật nào đó bị công chúng “phản ứng”. Mà chủ đề dễ bị phản ứng nhất là triển lãm tranh, ảnh, tượng có yếu tố…khỏa thân, phim có “cảnh nóng”. Người ta lại so sánh: Tại sao cũng là tranh, tượng khỏa thân, mà các bức tranh thời Phục hưng ở phương Tây lại được người ta trầm trồ tán thưởng, đón nhận, mà khi một số nghệ sĩ khác tạo ra thì nay chê dung tục, mai bảo phản cảm? Tại sao cũng là cảnh nóng, nhưng cảnh này được ca ngợi, cảnh khác đòi “cắt bỏ?”

Thực tế, đời sống nghệ thuật luôn tồn tại song hành giữa tán thưởng và tranh cãi. Chính sự tồn tại này mới là yếu tố thúc đẩy sự phát triển của nghệ thuật.

Thời kỳ Phục hưng, quan niệm nghệ thuật tôn vinh cuộc sống con người, con người và bao gồm cả cơ thể của họ. Cơ thể được tôn vinh vì vẻ đẹp và không còn bị coi là một thứ gì đó tội lỗi. Còn ngày nay, cơ thể con người không còn được tôn vinh nữa hay sao? Không phải vậy, mà là sự bùng nổ của những tư tưởng và trường phái nghệ thuật mới đã thay đổi quan niệm của nhân loại. Một điều thường xuyên xảy ra, với những người mở đường, phía trước luôn đầy thách thức.

Ai cũng biết, điểm chung của Marcel Duchamp, Damien Hirst và Andres Serrano là họ đều đã tạo ra những tác phẩm nghệ thuật hiện đại gây sốc và phẫn nộ cho công chúng, khiến nhiều người đặt câu hỏi liệu những tác phẩm này có bất kỳ giá trị nghệ thuật nào hay không? Mục đích của nghệ thuật không phải là để kích động sự tìm hiểu và đặt câu hỏi về trí tuệ đạo đức thông thường?

Nếu đúng như thế, thì phản ứng mạnh mẽ của công chúng dường như đã chứng minh được giá trị nghệ thuật của những tác phẩm này. Vì vậy, có một ranh giới rõ ràng nào được vẽ ra giữa nghệ thuật chân chính và sự tục tĩu đơn thuần? Hay giá trị sốc chỉ đơn giản là thay thế giá trị văn hóa trong thế giới nghệ thuật đương đại? Nhà sử học nghệ thuật Richard Meyer, tác giả của “Nghệ thuật đương đại là gì” có thể cho chúng ta thêm một góc nhìn về vấn đề này.

Nếu định nghĩa đúng, thì nghệ thuật không bao giờ có thể là tục tĩu, và tốt nhất là không nên quá chú trọng vào bản thân các định nghĩa, mà nên ví dụ về một tác phẩm mà ở một thời điểm nào đó bị coi là tục tĩu thì tốt hơn. “Fountain” của Marcel Duchamp, một bồn tiểu thông thường, trong bối cảnh phòng trưng bày, thì bị coi là thô tục và vô đạo đức. Nhưng Duchamp sau đó được ghi nhận là người tiên phong của nghệ thuật khái niệm. Theo thời gian, những gì được coi là tục tĩu sẽ thay đổi. Ngay cả chủ nghĩa Ấn tượng cũng từng bị coi là phản cảm.

Người ta bày tỏ lo ngại rằng với quá nhiều tác phẩm nghệ thuật gây sốc, một dòng – chính ranh giới mà Tòa án Tối cao đang cố gắng phân định trong định nghĩa của nó về sự tục tĩu – sẽ bị vượt qua. Vì vậy, liệu luật có nên quy định những gì nghệ sĩ được và không được làm không? Quy ước về các câu hỏi nghệ thuật gây sốc và nghệ sĩ có quyền bày tỏ ý kiến ​​của họ dưới bất kỳ hình thức nào. Sau cùng, nếu một người bị xúc phạm, tất cả những gì anh ta phải làm là …quay đi.

Richard Meyer, giáo sư Lịch sử Nghệ thuật tại Đại học Stanford và là tác giả của “Nghệ thuật Đương đại là gì?” người quyết định sử dụng khóa đào tạo của mình để xem xét các câu hỏi về nghệ thuật hiện đại, để vật lộn với các vấn đề gần đây được đưa ra liên quan đến giới hạn của biểu hiện nghệ thuật, giải thích: trong khi có một định nghĩa pháp lý, người ta cũng phải lưu ý rằng các nghệ sĩ không quan tâm nhiều đến tính logic của luật pháp hoặc làm việc song song với nó. Ông nêu ra ví dụ về Mapplethorpe, người từng nói rằng ông ta muốn làm nghệ thuật cũng là nội dung khiêu dâm, đây là một trường hợp mà nghệ sĩ thách thức các ranh giới, cả triết học và logic hoặc hoàn toàn tuân thủ luật pháp.

Thế còn sự mâu thuẫn giữa thô tục và nghệ thuật? Richard đồng ý rằng có một sự căng thẳng quan trọng và kích thích tư duy giữa hai khái niệm. Có lẽ trách nhiệm của nghệ sĩ là thách thức người xem, các ranh giới.  

Về câu hỏi làm thế nào để đánh giá giá trị nghệ thuật của một tác phẩm gây tranh cãi? Theo Richard, cách phân biệt là “một tác phẩm nghệ thuật” và “một tác phẩm nghệ thuật tốt”. Ta có thể đồng ý rằng một bức ảnh như Pissing Christ là nghệ thuật, nhưng liệu nó có đẹp hay không mới là vấn đề thực sự.

Có người cho rằng “nghệ thuật” là một thuật ngữ kính trọng dùng để chỉ một vị trí nhất định cho một tác phẩm và cho người tạo ra nó. Liệu một nghệ sĩ có thể bỏ qua việc trưng bày một tác phẩm khiêu dâm nếu tác phẩm đó là một tác phẩm nghệ thuật tốt? Richard nói: “Tôi biết điều đó khi tôi nhìn thấy nó”, câu nói này ban đầu được đưa ra trong bối cảnh thảo luận về sự thô tục và hỏi liệu chúng ta có thực sự biết điều thô tục khi chúng ta nhìn thấy nó, đặc biệt nếu ý niệm về điều thô tục nhạy cảm với thời gian. Theo Richard, nghệ sĩ có trách nhiệm giải phóng tầm nhìn, mặc dù mối nguy hiểm nằm ở chỗ gần đến thời điểm mà nghệ sĩ đẩy ranh giới chỉ vì công khai hoặc giá trị gây sốc.

Đối với một câu hỏi liên quan đến việc liệu nghệ thuật có nên mang tính giáo dục và chỉ cho người xem những điều họ chưa biết hay không, Richard đồng tình. Nghệ thuật, ông nói, nên được mặc khải. Nghệ thuật khiến mọi người quyết định rằng họ sẽ trở thành trọng tài, nhà lập pháp, về ý nghĩa của sự thô tục đối với họ. Chẳng hạn, liệu hạn chế ngày nay có gây sốc hơn việc để lộ da thịt hay không, cũng là một chủ đề được đề cập đến, cũng như liệu các định nghĩa trong luật chỉ nhằm bảo vệ trẻ em và tính hợp pháp của các tuyên bố gây thương tích cho cả một nhóm dựa trên tôn giáo.

Trở lại với câu chuyện “Cõi Xuân Hương” bị dư luận tố “dung tục”, “không có giá trị nghệ thuật”. Tất nhiên, ở thời điểm hiện tại, triển lãm này tiếp tục gây tranh cãi về cái gọi là ranh giới giữa thô tục và nghệ thuật. Chẳng hạn như: “Cao tay thì thành thanh, quá đà thì thành tục” (Có vẻ quá…trừu tượng). Hay ranh giới là “để cho ngôn ngữ nghệ thuật, ngôn ngữ chất liệu lên tiếng”. Cũng có ý kiến cho rằng phần lớn họa sĩ ở ta “gặp nạn” kiểu như thế này là do thiếu hiểu biết về lịch sử nghệ thuật, về các phương thức biểu đạt, thường dễ sa đà vào tả thực. Vì thế, đôi khi để lộ ra nhiều điểm yếu trong kỹ năng và tư tưởng, dẫn tới vẽ tranh tục, tranh xấu.

Các tranh luận có lẽ…chẳng bao giờ đi đến hồi kết. Cuối cùng, một câu hỏi được nêu: Điều gì cho phép bất kỳ ai có quyền hạn chế những gì anh ta nhìn thấy? Suy cho cùng, những người bước vào các viện bảo tàng đều theo cách riêng của họ.

Huyền Anh 

(Tham khảo từ philosophytalk.org)

BÌNH LUẬN

Vui lòng nhập bình luận của bạn
Vui lòng nhập tên của bạn ở đây