Nhà văn, nhà báo Trần Thanh Phương.
Trong những ngày chuẩn bị chào mừng kỷ niệm 97 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam, tôi thực sự xúc động khi nhận được sách tặng của nhà báo Phan Thu Hương, người vợ hiền của nhà văn – nhà báo Trần Thanh Phương – một con người đặc biệt mà tôi đã có dịp tiếp xúc và làm việc trong Hội thảo khoa học Nhà trí thức Phùng Văn Cung với cách mạng miền Nam được tổ chức năm 2013 tại tỉnh Vĩnh Long. Cuộc gặp đó đã cho tôi ấn tượng sâu sắc với Trần Thanh Phương, một nhà văn – nhà báo tiêu biểu của giới văn bút cách mạng miền Nam trước năm 1975.
Càng xúc động hơn là lá thư viết tay của nhà báo Phan Thu Hương, người quả phụ vừa mới vĩnh biệt chồng. Đám tang chồng đầu tháng 2 năm 2020 là nỗi đau tưởng chừng quá sức chịu đựng của nữ nhà báo. Vậy mà qua những dòng thư chữ viết thanh thoát, tôi đã cảm nhận được nghị lực sống và sự mạnh mẽ của bà. Lá thư có đoạn: “Tôi là Phan Thu Hương, năm nay 78 tuổi. Trước năm 1975, tốt nghiệp khoa Văn, Đại học Sư phạm Hà Nội khóa 1964-1967; giáo viên cấp 3 trường Việt Nam – Ba Lan ở Thanh Trì. Sau ngày 30/4/1975, vào Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh dạy văn cấp 3 trường Bùi Thị Xuân, có chồng là Trần Thanh Phương – nguyên phóng viên báo Nhân dân, quê Cà Mau tập kết ra Bắc, sau làm báo Giải phóng, báo Đại đoàn kết… Hiện tôi vẫn ở Thành phố Hồ Chí Minh, nhưng tháng 6/2022 tới đây, tôi chuyển về quê ở xã Thanh Khê, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An để dưỡng già. Sách và tài liệu của vợ chồng tôi hiện có nhiều nhất ở thư viện Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh – 69 Lý Tự Trọng; ở Bảo tàng Báo chí Việt Nam tại Hà Nội; ở Bảo tàng Nhà văn Việt Nam quận Tây Hồ (chúng tôi đã hiến tặng vì không có người thừa kế)…
Tôi tạm dừng bút! Chúc nhà văn viết nhiều, viết hay”.
Nhà văn, nhà báo Trần Thanh Phương.
Kèm với lá thư là 3 bài báo và phần sao chép Sổ tang khá dày dặn. Tôi đọc thư, đọc các bài viết mà lòng dạ bâng khuâng. Vợ chồng nhà văn – nhà báo Trần Thanh Phương, Phan Thu Hương thuộc thế hệ trước với chúng tôi. Khi ông bà cầm súng và cầm bút ở chiến trường, tôi còn chưa ra đời, song mạch nguồn văn chương báo chí luôn đồng điệu. Tôi còn nhớ như in, hôm gặp gỡ Trần Thanh Phương trong Hội thảo ở Vĩnh Long, ông đã trầm tư rất lâu trước những éo le và sự hy sinh, cống hiến của gia đình trí thức Phùng Văn Cung với cách mạng miền Nam. Ông biết rất rõ thân thế, cuộc đời và sự nghiệp của bác sĩ Phùng Văn Cung (1909-1987) – nguyên Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam; nguyên Phó Chủ tịch Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam với không ít những thâm cung bí sử đã trở thành giai thoại và huyền thoại. Ông rất cảm động khi dòng họ Phùng đã dành thời gian và tâm huyết, một phần vật chất để tổ chức thành công Hội thảo. Nhiều ý kiến, cứ liệu và minh chứng từ nhà báo Trần Thanh Phương đã góp phần sáng tỏ hơn vẻ đẹp, sự cống hiến của bác sĩ Phùng Văn Cung với cách mạng miền Nam. Cũng từ cuộc gặp gỡ ấy, tôi càng hiểu rõ hơn trí tuệ, tâm huyết và đức độ của nhà báo Trần Thanh Phương với các vị lão thành, với công cuộc cách mạng trong mọi bước ngoặt thời cuộc. Cũng từ đó, tôi mới biết ông chính là “kho tư liệu sống” của giới văn bút phía Nam.
Nhà văn, nhà báo Trần Thanh Phương.
Thực ra từ trước đó, tôi đã có lần cộng tác với nhà báo Trần Thanh Phương khi ông làm bộ sách Chân dung và bút tích các nhà văn Việt Nam. Khi nhận được điện thoại mời, tôi đã lập tức gửi chân dung và bút tích của mình để ông thực hiện làm sách cũng là sự say mê lớn trong đời Trần Thanh Phương. Việc làm giàu ý nghĩa này, các nhà văn đã ghi nhận tấm lòng và sự đầu tư của Trần Thanh Phương với giới văn bút đầy cá tính. Ông đã phải nỗ lực và vượt qua không ít phiền phức để hai tập Chân dung và bút tích đã như một dấu ấn son, bình dị nhưng toát lên vẻ đẹp của các nhà văn.
Nhà văn, nhà báo Trần Thanh Phương viết rất nhiều, tiêu biểu phải kể đến: San hô đỏ (1975); Trong rừng dẻ hương; Xứ sở phù sa; Xa xa mũi đất Cà Mau (1987); Về nhà mình xa quá, má ơi! (2006); Tuyển tập ngắn (1975); Những người còn sống mãi (1980); Trịnh Công Sơn, người hát rong qua các thời kỳ (2001); Nghệ sĩ Bạch Tuyết – cải lương chi bảo (2004); Chân dung bằng chữ (2011); Lời cuối với nhà văn đã đi xa (2016); Rượu với văn chương (2017)… Những tập sách – những đứa con tinh thần vừa là mạch sống của các nhà văn vừa để lại nguồn tri thức, những nỗi niềm gửi gắm và biết bao nết đất nết người đằm. Trần Thanh Phương là như vậy. Ông viết cái gì cũng mê đắm. Viết cái gì cũng là viết cho chính mình, dâng hiến trí tuệ và mồ hôi nước mắt. Bể văn chương chữ nghĩa vốn vô cùng nhưng những lắng đọng từ ông, chiu chắt và sẻ chia với mọi người, với thời cuộc phải là một trái tim mạnh mẽ, một sự học hỏi trầm sâu và nhất là tính khiêm nhường đã tạo nên một Trần Thanh Phương vừa nghiêm ngắn khuôn khổ vừa mở mang dài rộng.
Nhà văn Phùng Văn Khai.
Trong một lá thư riêng, nhà thơ Chế Lan Viên đã viết: “Tôi rất quý anh Trần Thanh Phương, tác giả hơn 10 cuốn sách về sử, địa chí, văn học… mà vẫn khiêm tốn…
Anh Phương lại âm thầm làm cái việc sưu tầm tư liệu về văn hóa – văn nghệ nước nhà rất có ích.
Trên đời này tôi quý nhất hai loại người: Người có tài và người có tài liệu. Anh Phương có tài hay không tôi chưa biết, nhưng anh Phương có tài liệu”.
Đó là những nhận xét đích đáng của một bậc thầy về nhà văn – nhà báo Trần Thanh Phương.
Nhà văn Phùng Văn Khai (áo trắng) và các bạn văn.
Trong lá thư viết tay nhà báo Phan Thu Hương gửi cho tôi, tôi đã đọc nhiều lần và rất xúc động khi nữ nhà báo đã dành nhiều dòng chia sẻ các chân dung nhân vật lịch sử mà tôi đã viết suốt nhiều năm in trên Tinh hoa Việt – phụ san của báo Đại đoàn kết. Sinh thời, tôi biết nhà báo Trần Thanh Phương luôn rất yêu thích và tìm hiểu cặn kẽ về lịch sử. Cứ nhìn cái cách ông sưu tầm tài liệu đông tây kim cổ tốn công tốn sức vô cùng rồi lặng thầm hiến tặng các khu vực, các bảo tàng trong Nam ngoài Bắc đã thấy được nhiệt huyết của ông với báo chí văn chương, với lịch sử xiết bao. Tấm lòng ấy đã từ lâu trao truyền sang người vợ hiền của ông – nhà báo Phan Thu Hương mà chỉ qua lá thư giản dị viết tay tôi đã hiểu rất rõ tâm tư nguyện vọng của bà. Chính tấm gương của họ, từ những việc làm cụ thể nhưng chất chứa nghĩa tình và vô cùng trách nhiệm đã cho chúng ta phải nhận thức toàn diện hơn, vận động và hành động làm nhiều việc có ích hơn trong cuộc sống.
Nhà văn Phùng Văn Khai (áo trắng) và các bạn văn.
Trong nhiều lần giao lưu, trò chuyện với giới văn bút Sài Gòn, tôi đã nhận ra một Trần Thanh Phương không chỉ quyết liệt, tâm huyết với nghề mà còn sống hết sức nghĩa tình, thơm thảo. Đọc những dòng chia sẻ trong Sổ tang của ông của các nhà văn, nhà thơ, nhà báo, nhà giáo Nguyễn Tấn Phát, Lê Quang Trang, Nguyễn Minh Thái, Trần Hoàng Thám, Nguyễn Bé, Trình Quang Phú, Vương Hoàng Oanh, Lê Thị Kim, Hoài Hương, Trương Nam Hương, Phạm Đình Phong, Nguyễn Thị Yến Thu, Phan Sĩ Sáu, Phương Hà… viết về ông, tôi càng cảm nhận đầy đặn sự tri ân và nhất là sự tiếc thương vô hạn với nhà văn – nhà báo Trần Thanh Phương và cũng thấy được sự công bằng từ các trái tim đồng nghiệp dành cho ông mà mỉm cười thanh thản.
Nhưng, có lẽ sâu sắc và đặc sắc nhất chính là những dòng của người vợ hiền, người đồng chí, đồng nghiệp suốt đời của ông dành cho người chồng thương kính của mình.
Tôi xin trích đôi dòng cũng là phần kết trong bài viết nhỏ về ông:
“Anh Phương của em!
… Đến viếng anh rất đông, rất tình cảm trong hai ngày.
Nhà văn Phùng Văn Khai (bìa trái).
Nổi bật là 10 tràng hoa cườm của các vị lãnh đạo Trung ương: Phó Thủ tướng Trương Hòa Bình, các Chủ tịch Mặt trận Tổ quốc Việt Nam: Phạm Thế Duyệt, Huỳnh Đảm, Nguyễn Thiện Nhân, Trần Thanh Mẫn.
Các báo: Nhân dân, Giải phóng, Đại đoàn kết và nhiều báo khác. Các nhà văn, nhà thơ già và trẻ. Các nhà giáo và các học sinh cũ của em ở trường cấp 3 Việt Nam – Ba Lan ở Hà Nội trước năm 1975 và trường cấp 3 Bùi Thị Xuân thành phố Hồ Chí Minh mấy chục năm qua.
Bạn đồng môn của anh và của em thời phổ thông và đại học.
Chen trong phòng tang lễ ngập tràn người và hoa đủ màu sắc, có những đồng nghiệp ngoài chín mươi tuổi run run cầm cây nhang, mắt nhòa lệ trước linh cữu anh: anh Nguyễn Ngọc Thạch – nguyên Tổng Biên tập báo Đại đoàn kết; chị Bình Định, chị Hoa Lý – báo Nhân dân nức nở thương tiếc người em hiền lành. Và không ít bạn đọc đến viếng – họ là học sinh, sinh viên, là người hay đọc sách, là nhà nghiên cứu, là giáo sư, tiến sĩ…
Nhà văn Phùng Văn Khai (áo trắng) và các bạn văn.
Nếu anh tỉnh dậy, anh sẽ rất ngạc nhiên, sung sướng vì đám tang anh được tổ chức trọng thể, ấm áp…
Chỉ còn một tiếng nữa, bình tro cốt bằng đá trắng chạm hoa sen, phủ vải đỏ như anh muốn sẽ được để vào phần mộ sát tía, má ở ấp Đường Cày, xã Phú Tân, huyện Phú Tân, Cà Mau nơi anh cất tiếng khóc chào đời tám chục năm trước. Em và những người thân yêu nhỏ những giọt nước mắt nóng hổi tiễn biệt anh.
Vĩnh biệt anh, chồng yêu quý của em hãy siêu thoát sau một cuộc đời ở trọ đầy ý nghĩa”.
Thật vô cùng xúc động.
Với lứa trẻ chúng tôi, nhà văn – nhà báo Trần Thanh Phương luôn mãi mãi thảo thơm một tấm lòng.
