Ngày 14/3/2026, Viện Nhân học Văn hóa đã tổ chức buổi tọa đàm học thuật với chủ đề “Tết và Nguồn gốc người Việt, Dân tộc Kinh theo Kinh Dịch” trong không khí trang trọng, ấm áp của những ngày đầu xuân. Diễn ra vào thời điểm đất trời vừa bước qua khoảnh khắc chuyển mình thiêng liêng của năm mới, gợi mở nhiều suy tư sâu sắc về cội nguồn văn hóa dân tộc.
Chương trình đã trở thành không gian trao đổi học thuật phong phú, quy tụ các nhà nghiên cứu, học giả, nhà văn và đại biểu đến từ nhiều cơ quan, tổ chức, cùng nhau nhìn lại mạch nguồn tư tưởng phương Đông và những liên hệ của nó với lịch sử, văn hóa người Việt. Sự kiện diễn ra trong bầu không khí trang trọng nhưng thân tình, gợi nên một cuộc đối thoại giàu ý nghĩa giữa truyền thống và hiện đại, giữa ký ức văn hóa ngàn năm với những tìm tòi học thuật đương đại.
Buổi tọa đàm được mở đầu bằng lời dẫn nhập giàu cảm xúc, gợi lên khung cảnh mùa xuân – thời khắc đất trời đổi mới và cũng là dịp con người hướng về cội nguồn. Trong cảm nhận văn hóa Á Đông, Tết không chỉ là sự chuyển giao của thời gian mà còn là biểu tượng của sự trở về: trở về với gia đình, với tổ tiên, với những giá trị tinh thần đã nuôi dưỡng tâm hồn dân tộc qua hàng nghìn năm lịch sử.
Từ góc nhìn đó, việc tìm hiểu về nguồn gốc người Việt không chỉ dừng lại ở khảo cứu lịch sử hay dân tộc học, mà còn gắn với những tầng sâu của tư tưởng triết học phương Đông. Trong đó, Kinh Dịch – một trong những trước tác triết học cổ xưa và có ảnh hưởng sâu rộng nhất ở phương Đông, được xem như một lăng kính đặc biệt để tiếp cận các vấn đề văn hóa và nhân sinh.
Chính từ ý tưởng này, chủ đề của buổi tọa đàm được đặt ra: mối liên hệ giữa Tết, nguồn gốc người Việt và những nguyên lý triết học của Kinh Dịch.
Hòa thượng Thích Viên Như.
Nhân vật trung tâm của buổi tọa đàm là Thích Viên Như, một học giả Đông phương học đã nhiều năm nghiên cứu về triết học cổ phương Đông, đặc biệt là Kinh Dịch.
Trong phần trình bày của mình, Hòa thượng đưa ra nhiều luận điểm gợi mở, đặt vấn đề về mối quan hệ giữa các nguyên lý triết học trong Kinh Dịch với sự hình thành và phát triển của văn hóa Việt Nam. Theo Hòa thượng, Kinh Dịch không chỉ là một bộ sách bói toán như cách hiểu phổ biến trong dân gian, mà thực chất là một hệ thống triết học phản ánh quy luật vận động của vũ trụ và đời sống con người.
Những khái niệm như âm – dương, biến dịch, tuần hoàn, hòa hợp với tự nhiên trong Kinh Dịch đã ảnh hưởng sâu sắc đến nhiều nền văn hóa Đông Á. Với người Việt, những nguyên lý ấy có thể được tìm thấy trong nhiều lớp văn hóa khác nhau: từ tín ngưỡng dân gian, triết lý sống, cho đến cấu trúc của các lễ nghi truyền thống.
Hòa thượng cho rằng Tết cổ truyền chính là một biểu hiện rõ nét của tư tưởng tuần hoàn trong triết học phương Đông. Thời khắc giao thừa không chỉ là sự kết thúc của một chu kỳ thời gian mà còn mở ra một chu kỳ mới, nơi mọi sự được tái sinh và tái lập trật tự hài hòa giữa con người và vũ trụ.
Theo cách nhìn này, Tết không chỉ là lễ hội mà còn là một “nghi lễ triết học”, phản ánh cách con người phương Đông nhận thức về thời gian, vũ trụ và vị trí của mình trong thế giới.
Các học giả và đại biểu tham dự buổi tọa đàm.
Một trong những nội dung được quan tâm nhiều nhất trong buổi tọa đàm là giả thuyết về mối liên hệ giữa các nguyên lý của Kinh Dịch và nguồn gốc của dân tộc Kinh.
Theo Hòa thượng Thích Viên Như, nhiều biểu tượng và triết lý trong văn hóa Việt cổ có sự tương đồng đáng chú ý với cấu trúc biểu tượng của Kinh Dịch. Từ những hình ảnh về trời – đất, cha – mẹ, rồng – tiên cho đến quan niệm về sự cân bằng giữa các yếu tố trong vũ trụ, tất cả đều gợi nhớ đến nguyên lý âm dương và sự biến hóa của các quẻ dịch.
Tuy nhiên, Hòa thượng cũng nhấn mạnh rằng việc nghiên cứu những mối liên hệ này cần được thực hiện với tinh thần khoa học, cởi mở và đối thoại học thuật. Mục tiêu không phải là đưa ra những khẳng định tuyệt đối, mà là mở rộng các hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu văn hóa và lịch sử dân tộc.
Chính tinh thần đó đã tạo nên bầu không khí thảo luận sôi nổi trong buổi tọa đàm.
Các học giả và đại biểu tham dự buổi tọa đàm.
Sau phần trình bày của Hòa thượng Thích Viên Như, các học giả và đại biểu tham dự đã có những ý kiến trao đổi, bổ sung và phản biện, góp phần làm phong phú thêm nội dung của buổi tọa đàm.
Phát biểu tại chương trình, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Lai Thúy, nhà nghiên cứu văn hóa lâu năm, đã bày tỏ sự trân trọng đối với bài trình bày của Hòa thượng.
Theo ông, những nghiên cứu như vậy có ý nghĩa quan trọng trong việc mở rộng cách tiếp cận đối với lịch sử và văn hóa dân tộc. Ông cho rằng việc đặt các hiện tượng văn hóa Việt Nam trong bối cảnh triết học phương Đông rộng lớn hơn có thể giúp chúng ta nhìn nhận lại nhiều vấn đề quen thuộc dưới một ánh sáng mới.
PGS. TS. Đỗ Lai Thúy nhấn mạnh rằng văn hóa Việt Nam là một không gian giao thoa phức tạp giữa nhiều dòng ảnh hưởng khác nhau: bản địa, khu vực và khu vực Đông Á. Trong bối cảnh đó, việc đối thoại với các hệ thống triết học như Kinh Dịch có thể giúp làm rõ hơn những tầng sâu của tư duy văn hóa Việt.
Ông cũng đánh giá cao tinh thần học thuật cởi mở của buổi tọa đàm, nơi các giả thuyết được đưa ra không nhằm khẳng định một chân lý cuối cùng, mà nhằm khơi gợi những hướng nghiên cứu mới.
Các học giả và đại biểu tham dự buổi tọa đàm.
Nhà văn, Đại tá Phùng Văn Khai cũng chia sẻ nhiều suy nghĩ từ góc độ văn học và lịch sử.
Theo ông, câu chuyện về nguồn gốc dân tộc luôn là một đề tài lớn, không chỉ của khoa học lịch sử mà còn của văn học và nghệ thuật. Những huyền thoại như Lạc Long Quân – Âu Cơ, hay hình tượng con Rồng cháu Tiên, từ lâu đã trở thành nền tảng của trí tưởng tượng văn hóa Việt Nam.
Nhà văn Phùng Văn Khai cho rằng việc đặt các huyền thoại ấy trong mối liên hệ với triết học phương Đông, đặc biệt là Kinh Dịch, có thể mở ra những cách đọc mới về kho tàng biểu tượng của dân tộc.
Ông nhận định rằng những cuộc đối thoại học thuật như thế này không chỉ giúp giới nghiên cứu trao đổi tri thức, mà còn góp phần khơi dậy niềm quan tâm của xã hội đối với lịch sử và văn hóa dân tộc.
Tác giả bài viết (Nhà nghiên cứu Tuệ Nhã).
Đại diện Học viện Hành chính Quốc gia cũng phát biểu tại buổi tọa đàm, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu các giá trị truyền thống trong bối cảnh xã hội hiện đại.
Theo đại diện học viện, trong quá trình xây dựng và phát triển đất nước, việc hiểu đúng và sâu sắc về nền tảng văn hóa dân tộc là một yếu tố quan trọng. Những nghiên cứu liên ngành – kết hợp giữa lịch sử, nhân học, triết học và văn hóa học – có thể giúp tạo ra những góc nhìn toàn diện hơn về bản sắc Việt Nam.
Từ góc độ đào tạo và quản lý, việc đưa các chủ đề văn hóa truyền thống vào các diễn đàn học thuật cũng góp phần nâng cao nhận thức của xã hội về giá trị của di sản văn hóa.
Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai (bìa trái) và nhà nghiên cứu Tuệ Nhã (bìa phải).
Phát biểu tại buổi tọa đàm, Lương Khánh Phượng – đại diện Viện Nghiên cứu Tiềm năng Con người cho rằng những triết lý cổ phương Đông như Kinh Dịch không chỉ có giá trị lịch sử mà còn mang nhiều ý nghĩa đối với đời sống tinh thần của con người hiện đại.
Theo bà, những nguyên lý về sự cân bằng, hài hòa và biến đổi trong Kinh Dịch có thể được xem như những gợi ý quan trọng cho việc phát triển đời sống tinh thần và trí tuệ con người.
Bà cho rằng việc nghiên cứu các hệ thống triết học cổ không nên chỉ dừng lại ở việc tìm hiểu quá khứ, mà còn cần đặt câu hỏi về khả năng ứng dụng của chúng trong đời sống hôm nay.
Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai (mặc quân phục) phát biểu tại buổi tọa đàm.
Một trong những điểm đáng chú ý của buổi tọa đàm là tinh thần đối thoại học thuật cởi mở. Các diễn giả không chỉ chia sẻ quan điểm của mình mà còn đặt ra nhiều câu hỏi, gợi mở những hướng nghiên cứu mới. Từ vấn đề nguồn gốc dân tộc, vai trò của Kinh Dịch trong văn hóa Việt cho đến ý nghĩa của Tết trong đời sống hiện đại, tất cả đều được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau. Chính sự đa dạng ấy đã làm nên giá trị của buổi tọa đàm.
Trong bối cảnh xã hội ngày càng biến đổi nhanh chóng, những cuộc đối thoại như vậy giúp nhắc nhớ rằng văn hóa không phải là một thực thể tĩnh, mà là một dòng chảy sống động, luôn được tái tạo qua mỗi thế hệ.
Khép lại buổi tọa đàm, nhiều đại biểu đều thống nhất rằng việc nghiên cứu nguồn gốc dân tộc và các hệ thống triết học cổ phương Đông không chỉ có ý nghĩa học thuật mà còn mang giá trị văn hóa – tinh thần sâu sắc.
Trong một thế giới ngày càng toàn cầu hóa, việc hiểu rõ cội nguồn văn hóa của mình trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Nó không chỉ giúp mỗi cá nhân nhận diện bản sắc của mình, mà còn góp phần củng cố nền tảng tinh thần của xã hội. Tết – với tất cả những nghi lễ, biểu tượng và ký ức văn hóa của nó, chính là một trong những sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại. Và có lẽ chính vì vậy mà việc đặt Tết trong mối liên hệ với những hệ thống tư tưởng cổ như Kinh Dịch đã mở ra một cách nhìn mới: Tết không chỉ là một lễ hội truyền thống, mà còn là một “ngôn ngữ văn hóa”, qua đó người Việt diễn đạt cách hiểu của mình về vũ trụ, thời gian và con người.
Các học giả và đại biểu chụp ảnh lưu niệm.
Buổi tọa đàm khép lại trong không khí thân tình, nhưng những câu hỏi mà nó đặt ra vẫn còn tiếp tục mở rộng. Nguồn gốc của người Việt là một chủ đề lớn, đòi hỏi sự tham gia của nhiều ngành khoa học khác nhau. Những giả thuyết được đưa ra tại buổi tọa đàm có thể chưa phải là câu trả lời cuối cùng, nhưng chúng đã góp phần tạo nên một diễn đàn học thuật đáng quý – nơi các ý tưởng được trao đổi, thử nghiệm và phát triển.
Trong tinh thần ấy, cuộc gặp gỡ đầu xuân này không chỉ là một sự kiện học thuật, mà còn là một lời nhắc nhở về giá trị của tri thức, của truyền thống và của những cuộc đối thoại không ngừng giữa quá khứ và hiện tại. Có thể nói, buổi tọa đàm không chỉ mở ra những góc nhìn mới về Tết, về Kinh Dịch và nguồn gốc người Việt, mà còn gợi nhắc một điều quan trọng: hiểu về cội nguồn văn hóa chính là cách để mỗi dân tộc tự nhận diện mình trong dòng chảy của thời gian. Và chính từ những cuộc đối thoại học thuật như thế, mạch nguồn văn hóa Việt tiếp tục được khơi mở, nuôi dưỡng và lan tỏa trong đời sống hôm nay.
