Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai.
Đối với mỗi người chiến sĩ trong Quân đội nhân dân Việt Nam, Đại tướng Võ Nguyên Giáp luôn là hình ảnh vừa thân thuộc vừa thiêng liêng. Ông luôn hiện lên rất gần gũi, trong suy nghĩ và hành động, trong trái tim và khối óc của mỗi người chiến sĩ.
Tôi còn nhớ rất rõ, trong chuyến công tác lên Điện Biên Phủ năm 2024 thực hiện loạt bài về Kỷ niệm 70 năm Chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ (1954-2024), tôi cùng nhà văn Nguyễn Xuân Thủy, nhà báo Vũ Thành Duy, nhà văn Đinh Phương vào các bản làng nơi lòng chảo Điện Biên phỏng vấn các nhân chứng là bộ đội chủ lực, thanh niên xung phong từng tham gia Chiến dịch Điện Biên. Thật lạ kỳ, người được nhắc nhiều nhất, hỏi thăm nhiều nhất chính là Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Có cụ lính Điện Biên ngót trăm tuổi tai đã ngễnh ngãng chẳng nghe thấy gì, đôi mắt đục mờ cũng chẳng còn nước mắt, bàn tay run rẩy nắm chặt tay tôi hỏi: “Đồng chí được Đại tướng cử đến gặp tôi à? Sao mấy năm nay không thấy Đại tướng lên thăm chúng tôi? Chắc là Đại tướng còn bận nhiều việc quân, việc nước. Thôi để tôi gửi đồng chí dăm bơ lạc với dăm bơ đỗ xanh về biếu Đại tướng. Đại tướng là rất thích cơm nắm muối vừng, nhất là cơm lam lòng chảo Điện Biên của cựu binh chúng tôi”.
Đoàn làm phim chụp ảnh với Đại tướng Võ Nguyên Giáp năm 1998.
Tôi nghẹn lại không nói lên lời, nắm chặt bàn tay chỉ còn da bọc xương của người lính Điện Biên mà nước mắt đã rịn ra. Cụ lính Điện Biên hoàn toàn không biết Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã trở về với thế giới của người hiền nhiều năm rồi. Vậy mà Đại tướng vẫn còn sống mãi trong lòng chiến sĩ Điện Biên, trong lòng nhân dân và Tổ quốc.
Trong cuộc đời và văn chương, báo chí, tôi đã rất may mắn được trực tiếp phỏng vấn Đại tướng Võ Nguyên Giáp năm 1998 khi tôi mới 25 tuổi vừa chân ướt chân ráo ở đơn vị lên công tác tại Truyền hình Quân đội nhân dân. Cuộc ấy Đại tướng phát biểu để đưa vào phim truyền thống của Nhà xuất bản Quân đội nhân dân. Tôi là tác giả kịch bản đồng thời sẽ thể hiện lời bình cho bộ phim. Tôi rất hồi hộp nhưng đã chuẩn bị rất kỹ lưỡng cho cuộc phỏng vấn. Ai cũng biết Đại tướng Võ Nguyên Giáp đồng thời là nhà sử học, nhà báo uyên thâm. Các cuộc trả lời phỏng vấn của ông về chiến tranh và hòa bình, về nhân dân và người chiến sĩ với các phóng viên trong nước và ngoài nước luôn rất sâu sắc. Đại tướng còn là người rất am tường và hiểu biết thấu đáo về tầm quan trọng của ngành xuất bản trong quân đội đối với đời sống văn hóa tinh thần của người chiến sĩ. Các bộ sách của Đại tướng Võ Nguyên Giáp ông đều đọc và biên tập, cho ý kiến vô cùng kỹ lưỡng, thấu lý đạt tình. Bởi vậy, khi thực hiện ghi hình phỏng vấn ông, thực chất chúng tôi chỉ làm những thao tác kỹ thuật máy móc là chính.
Tôi đề nghị với các anh cán bộ nhà xuất bản và quay phim Nguyễn Việt Dũng cho phép tôi được thể hiện câu hỏi với Đại tướng. Mọi người đồng ý. Tôi đã chuẩn bị rất kỹ câu hỏi nhưng cũng rất lo lắng bởi đây là lần đầu tiên tôi được trực tiếp đặt câu hỏi với vị Đại tướng lừng danh. Và thật may mắn làm sao, từ cái bắt tay chân thành giản dị, đôi bàn tay ấm nóng và nhất là nụ cười ấm áp của Đại tướng cùng với câu động viên: “Chào cậu chuẩn úy trẻ! Mới ở đơn vị lên à. Chúng ta hãy dùng trà rồi vào công việc nhé. Bác sĩ chỉ cho hai mươi phút thôi”.
Buổi ghi hình phỏng vấn Đại tướng là một kỷ niệm vô cùng sâu sắc trong cuộc đời văn chương báo chí của tôi.
Tôi đã học được rất nhiều trong nghề nghiệp làm báo từ cuộc phỏng vấn Đại tướng Võ Nguyên Giáp đầu tiên ấy. Đó là sự chuẩn bị kỹ lưỡng nội dung, những đặc thù, thành tựu của lĩnh vực mà tác phẩm báo chí, phim truyền thống cần thể hiện. Bối cảnh ghi hình, ghi âm, sao chụp tài liệu và cách sử dụng trong biên tập đưa vào tác phẩm. Kịch bản văn học chi tiết và tổng thể của mỗi bộ phim truyền thống. Mãi sau tôi mới biết, Đại tướng đã đọc rất kỹ kịch bản và đã điều chỉnh, nâng cao tầm vóc, chiều sâu tư tưởng cho kịch bản. Thật là bài học rất sâu sắc. Dù bận rất nhiều việc mà Đại tướng vẫn dành thời gian và trí tuệ để thực hiện những công việc mà ông đã nhận lời.
Nhà văn Hữu Mai với Đại tướng Võ Nguyên Giáp.
Do tính chất công việc cũng là tự học nghề, tôi đã nhiều lần tới trò chuyện và phỏng vấn nhà văn Hữu Mai – người chuyên thể hiện, chắp bút các tác phẩm cho Đại tướng Võ Nguyên Giáp trong hàng chục năm. Các tác phẩm đó đã góp phần làm lên tổng tập Võ Nguyên Giáp đồ sộ và trọn vẹn về thân thế, cuộc đời và sự nghiệp của vị tướng vốn xuất thân thầy giáo dạy sử học. Nhà văn Hữu Mai đã kể lại những câu chuyện rất cảm động và sâu sắc, sự bình dị và công bằng, tinh thần khoa học lịch sử khách quan và trung thực, đặc biệt là sự khiêm nhường của Đại tướng Võ Nguyên Giáp trong các công trình, các bộ sách về ông. Vị tướng thường làm việc trực tiếp với nhà văn, thảo luận rất kỹ trên những nguồn tư liệu vô cùng phong phú, làm rõ về bản chất những điều chưa khớp, sai số về thời gian, số lượng vũ khí trang bị kỹ thuật, chiến lệ các trận đánh, các mối quan hệ từ cấp cao nhất tới cấp cơ sở, để từ đó nhà văn có cái nhìn khách quan, toàn diện, có chiều sâu tư duy trong những quyết sách mang tính bước ngoặt trong vai trò, vị trí của Tổng Tư lệnh tối cao Võ Nguyên Giáp trong các cuộc kháng chiến. Đại tướng Võ Nguyên Giáp và nhà văn Hữu Mai trong công việc đã như hòa là một để chúng ta có được bộ tổng tập về Võ Nguyên Giáp với giá trị đặc biệt của nó về các cuộc chiến tranh và trong công cuộc đổi mới hôm nay.
Đoàn nhà văn Quân đội viếng mộ Đại tướng Võ Nguyên Giáp tại Vũng Chùa – Quảng Bình năm 2017.
Tôi đã lặng người trước những câu chuyện mà nhà văn Hữu Mai nhỏ nhẹ kể cho kẻ hậu sinh. Nhà văn Hữu Mai biên chế trong Văn nghệ Quân đội nhưng phần lớn thời gian của ông, nghiệp văn của ông gắn bó rất sâu sắc và mật thiết về Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Chính thiên tài quân sự Võ Nguyên Giáp đã góp phần tạo nên tài hoa của ngòi bút Hữu Mai. Đại tướng Võ Nguyên Giáp đặc biệt quý trọng các nhà văn quân đội, nhiều lần vị tướng đã đi bộ tới nhà số 4 Lý Nam Đế để đàm đạo, trò chuyện văn chương. Có đêm giao thừa, Đại tướng một mình tới thăm Tạp chí khi đó chỉ còn một, hai nhà văn quê ở miền Nam ăn Tết tại cơ quan đang lơ đãng mở to chiếc đài bán dẫn chờ nghe thơ chúc mừng năm mới của Hồ Chủ tịch. Đại tướng lặng lẽ ngồi xuống với nhà văn quê ở miền Nam.
Từ những bài báo đầu tiên in trên Báo Quân đội nhân dân, tôi đã luôn lặng thầm học tập phong cách làm việc và khát vọng cống hiến từ tấm gương Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Đại tướng từng căn dặn với người làm báo trong quân đội, đại ý rằng, mỗi số báo phải như một trận đánh hiệp đồng quân binh chủng, mỗi nhà báo phải xây dựng văn phong và nét đặc sắc riêng, mỗi bài báo phải có ích với nhân dân và người chiến sĩ. Cá nhân tôi, cùng với anh em văn chương báo chí cùng thời, luôn thuộc lòng và nguyện suốt đời làm theo những căn dặn của Đại tướng.
Đoàn nhà văn Quân đội viếng mộ Đại tướng Võ Nguyên Giáp tại Vũng Chùa – Quảng Bình năm 2017.
Cách đây khoảng 10 năm, trong đợt kỷ niệm 70 năm ngày Thương binh Liệt sĩ, các nhà văn quân đội đã lên đường vào giải đất miền Trung đến nghĩa trang quốc gia Trường Sơn; nghĩa trang Đường 9; Thành cổ Quảng Trị và nhất là đến viếng mộ Đại tướng Võ Nguyên Giáp tại Vũng Chùa – Quảng Bình, nơi chôn rau cắt rốn cũng là nơi người con quê hương sau trăm năm bôn ba việc quân việc nước đã trở lại yên nghỉ trong cát trắng, mây trắng, cỏ xanh. Chúng tôi mặc những bộ quân phục tinh tươm nhất, ngôi sao vàng trên mũ cũng tinh tươm, tay mỗi người cầm một bông huệ trắng đặt xuống nấm cỏ bình dị trong tiếng rì rào của sóng biển khơi xa. Người chiến sĩ kính cẩn nghiêm trang giơ tay chào vị Đại tướng của Nhân dân giờ đây đã an lành hòa vào sắc trời, sắc cỏ. Giọt nước mắt các nhà văn quân đội chúng tôi đã lặng thầm nhỏ xuống cỏ xanh cát trắng biển Vũng Chùa.
————————
*Phó Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội
