‘Cần lấy con người làm trung tâm, bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người dân sinh sống trong lưu vực’, Thủ tướng Phạm Minh Chính phát biểu sáng 5/4.
Trước lãnh đạo 4 nước thành viên Ủy hội sông Mekong sáng 5/4, Thủ tướng Phạm Minh Chính khẳng định dòng sông Mekong hùng vĩ bao đời qua đã là nguồn nước, nguồn tài nguyên, nguồn sống, là mạch nguồn gắn kết hàng chục triệu người dân sinh sống trên lưu vực.
Tuy nhiên, ông nhấn mạnh lưu vực sông Mekong đứng trước những thách thức rất lớn.
Trong đó, nhu cầu gia tăng về tài nguyên cho các hoạt động phát triển kinh tế, xã hội của các quốc gia, cộng hưởng với những tác động chưa từng có của biến đổi khí hậu đã và đang tạo nên áp lực ngày càng lớn đối với tài nguyên và môi trường sinh thái trong lưu vực.
Thủ tướng Phạm Minh Chính cho biết là quốc gia nằm cuối nguồn con sông này, Việt Nam đang cảm nhận rõ nét nhất những tác động nặng nề này.
Ông lấy dẫn chứng năm 2020, lượng phù sa về Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đã giảm chỉ còn 1/3 lượng phù sa của 15 năm trước. Với tốc độ suy giảm hiện tại, các nhà nghiên cứu ước tính vào năm 2040, vùng ĐBSCL chỉ còn không tới 5 triệu tấn phù sa/năm.
“Đây chỉ là một trong những ví dụ về những thiệt hại nghiêm trọng mà ĐBSCL phải đối mặt, ảnh hưởng trực tiếp tới sinh kế của hơn 20 triệu người dân Việt Nam sống tại lưu vực cũng như an ninh lương thực và an ninh nguồn nước của Việt Nam, khu vực”, Thủ tướng nói.
Thủ tướng Phạm Minh Chính phát biểu tại phiên họp hẹp trong khuôn khổ Hội nghị Cấp cao Ủy hội sông Mekong quốc tế lần thứ 4. Ảnh: Đoàn Bắc.
Cùng với đó, nhiều tổ chức nghiên cứu độc lập đánh giá ĐBSCL là một trong những khu vực địa lý chịu ảnh hưởng nặng nề nhất trên thế giới về các tác động tiêu cực biến đổi khí hậu như lũ lụt, hạn hán, xâm nhập mặn, sạt lở…
Người đứng đầu Chính phủ Việt Nam nhấn mạnh nếu không có các giải pháp đồng bộ và kịp thời, dự báo đến cuối thế kỷ này, một nửa diện tích ĐBSCL sẽ chìm dưới mực nước biển.
Trải qua gần 30 năm hình thành và phát triển, theo Thủ tướng Phạm Minh Chính, Ủy hội sông Mekong quốc tế đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng.
Trong đó, Ủy hội đã thông qua và triển khai thực hiện các chiến lược và kế hoạch phát triển lưu vực dựa trên quản lý tổng hợp tài nguyên nước; hoàn thiện bộ quy chế sử dụng nước – khuôn khổ pháp lý quan trọng của Ủy hội.
Các nước thành viên cũng đã hoàn thành nghiên cứu chung về quản lý và phát triển bền vững lưu vực sông Mekong, bao gồm cả tác động của các dự án thủy điện dòng chính.
Đây là căn cứ khoa học mang tính nền tảng cho việc ra quyết định liên quan đến hoạt động phát triển lưu vực của các nước ven sông.
Theo Thủ tướng, thành quả đó khẳng định giá trị lâu dài của Hiệp định Mekong 1995, là nền tảng, cơ sở quan trọng cho các hoạt động hợp tác, thúc đẩy gắn kết, điều phối vùng và đẩy mạnh quan hệ với các đối tác, các cơ chế hợp tác có liên quan trong khu vực.
Thủ tướng Lào Sonexay Siphandone chào đón Thủ tướng Phạm Minh Chính tham dự Hội nghị Cấp cao Ủy hội sông Mekong quốc tế lần thứ 4. Ảnh: Đoàn Bắc.
Tuy nhiên, ông nhìn nhận Ủy hội cũng phải đối mặt với những thách thức rất lớn, đòi hỏi ngày càng cao, trong đó bao gồm cả năng lực và nguồn lực cho hoạt động. Trong khi đó, sự quan tâm và hỗ trợ nhiều mặt của các đối tác tiếp tục suy giảm, một phần do sự phát triển của các cơ chế tiểu vùng khác.
Trước tình hình đó, để phát huy hơn nữa hiệu quả hợp tác giữa các nước thành viên, tăng cường vai trò trung tâm của cơ chế hợp tác Ủy hội sông Mekong quốc tế, thúc đẩy kết nối với các cơ chế hợp tác tiểu vùng và khu vực ASEAN, Thủ tướng Phạm Minh Chính đề nghị tập trung 6 ưu tiên.
Thứ nhất, tiếp tục khẳng định cam kết mạnh mẽ, nghiêm túc tuân thủ và thực hiện hiệu quả Hiệp định Mekong 1995, nhất là các nguyên tắc nền tảng về bình đẳng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, sử dụng công bằng và hợp lý tài nguyên nước, duy trì hợp lý dòng chảy trên dòng chính.
Cùng với đó là ngăn ngừa và hạn chế tác động tiêu cực, nhất là đối với các nước hạ nguồn. Tập trung thực hiện tốt các kế hoạch, chiến lược, tuân thủ Bộ Quy chế sử dụng nước và kết quả nghiên cứu chung, coi đó là cơ sở cho mọi hành động của Ủy hội và mỗi quốc gia thành viên.
Thứ hai, mọi chính sách và hành động liên quan của Ủy hội và các nước thành viên cần lấy con người làm trung tâm, với cách tiếp cận toàn dân, toàn diện và toàn lưu vực.
Việc này nhằm bảo đảm sinh kế bền vững của người dân, bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người dân sinh sống trong lưu vực, nhất là cư dân sinh sống trên và dọc sông, đối với các tình huống bất trắc xảy ra như dịch bệnh, thiên tai, bão lũ…
Đồng thời, chúng ta cần tăng cường hợp tác phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia ở tiểu vùng sông Mekong như buôn lậu, tội phạm ma túy, buôn bán người, buôn bán tài nguyên thiên nhiên trái phép để đảm bảo an ninh và an toàn cho cuộc sống của người dân trong khu vực.
Thứ ba, cần nỗ lực xây dựng Ủy hội trở thành một trung tâm tri thức, cung cấp các thông tin, số liệu và kiến thức về lưu vực, các dịch vụ tư vấn nhằm giúp các cơ chế hợp tác tiểu vùng khác thực hiện chức năng của mình.
Đồng thời, các thành viên cần làm tốt vai trò điều phối hoạt động hợp tác để tránh chồng chéo giữa các cơ chế khác nhau thông qua việc tổ chức các diễn đàn chung để trao đổi, thảo luận về các giải pháp đối phó với các thách thức của lưu vực.
Sau phiên họp hẹp, thủ tướng các nước tham dự phiên họp toàn thể vào sáng 5/4. Ảnh: Đoàn Bắc.
Thứ tư, cần tiếp tục đổi mới công tác quản lý, điều hành, nâng cao năng lực thực thi của Ủy hội thông qua đẩy mạnh quá trình chuyển đổi số và áp dụng công nghệ hiện đại trong quản lý, khai thác và sử dụng bền vững tài nguyên nước sông Mekong.
Các nước thành viên cần đầu tư nâng cấp mạng lưới quan trắc, sớm xây dựng quy trình quản lý và vận hành các công trình thủy điện bậc thang trên dòng chính sông Mekong, đồng thời thiết lập hệ thống chia sẻ số liệu vận hành thời gian thực của các công trình thủy điện trên cả dòng chính và dòng nhánh.
Tiếp tục triển khai các nghiên cứu đánh giá tác động môi trường, xã hội và kinh tế của các kế hoạch khai thác, sử dụng nước và các nguồn tài nguyên liên quan trong lưu vực; đây là việc cần thiết để thiết lập các cơ sở khoa học đáng tin cậy phục vụ quá trình ra quyết định.
Thứ năm, tiếp tục phát huy tinh thần “tự do giao thông thủy” như đã được nêu tại Hiệp định Mekong 1995 để tăng cường mạnh mẽ kết nối giữa các nền kinh tế, thúc đẩy giao thương giữa các nước thành viên, phối hợp và hợp tác trong việc phát triển vận tải an toàn và có hiệu quả, bền vững về môi trường đường thủy trên sông Mekong, không gây hại đến nguồn nước và môi trường sinh thái.
Về phần mình, Việt Nam cam kết tạo mọi thuận lợi cho các phương tiện vận tải thủy của các nước quá cảnh Việt Nam, đảm bảo kết nối giao thông thủy xuyên suốt giữa các quốc gia ven sông đúng như tinh thần của Hiệp định Mekong.
Thứ sáu, sớm tiến hành đánh giá thực chất, toàn diện về quá trình thực hiện ven sông hóa Ủy hội để từ đó tiếp tục kiện toàn, đổi mới tổ chức, thể chế và phương thức làm việc của Ủy hội, bảo đảm bộ máy tinh gọn, ổn định, hiệu lực, hiệu quả.
Cùng với đó, nâng cao năng lực của Ủy hội cả về chuyên môn và khả năng tài chính; tiếp tục tăng cường và mở rộng hợp tác với các đối tác đối thoại, đối tác phát triển, các tổ chức khu vực, quốc tế và các tổ chức lưu vực sông quốc tế khác để huy động tối đa nguồn lực, tri thức, kinh nghiệm và công nghệ hiện đại của các đối tác.
Ủy hội cũng cần duy trì và tìm kiếm các nguồn tài chính mới, cách thức mới để ứng phó hiệu quả với các khó khăn, thách thức của lưu vực.
Đồng thời, để kịp thời ứng phó trước những biến động to lớn của tình hình lưu vực, Thủ tướng Phạm Minh Chính cho rằng các Hội nghị cấp cao cần được tổ chức thường xuyên hơn để lãnh đạo cấp cao các nước kịp thời chỉ đạo và đưa ra định hướng hợp tác cho Ủy hội.
“Tôi đề nghị chúng ta tiến hành họp hội nghị cấp cao 5 năm một lần, phù hợp với chu kỳ xây dựng và đánh giá các chiến lược, kế hoạch phát triển 5 năm, 10 năm. Giữa khoảng thời gian 5 năm đó sẽ tổ chức một Hội nghị cấp cao giữa kỳ, có thể kết hợp nhân dịp các Hội nghị cấp cao ASEAN”, Thủ tướng nói.
Ông đề nghị giao hội đồng của Ủy hội trao đổi, thống nhất vấn đề này, báo cáo lãnh đạo các nước quyết định việc này trong năm 2023.
Nhân dịp này, Việt Nam một lần nữa khẳng định luôn đề cao vai trò của Ủy hội và cam kết hợp tác chặt chẽ với các quốc gia thành viên để triển khai thành công các chiến lược, kế hoạch và chương trình hành động của Ủy hội.
Những cam kết, hành động vì mục tiêu xây dựng lưu vực sông Mekong thịnh vượng về kinh tế, công bằng về xã hội, lành mạnh về môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu, vì hòa bình, ổn định, phát triển và thịnh vượng chung của cộng đồng ASEAN.
