Doanh nhân Lưu Viết Dũng.
Khi bước vào độ tuổi ngũ thập tri thiên mệnh mới thấy thời gian thật đáng quý vô cùng. Dù làm gì, ở đâu cũng không thể nào đảo ngược được thời gian. Bởi vậy, dù làm gì, ở đâu, chúng ta hãy nên hết sức quý trọng thời gian. Quý trọng thời gian không gì bằng chăm chỉ làm những việc có ích.
Khoảng thời gian làm một số công việc với doanh nhân Lưu Viết Dũng – Chủ tich Hội đồng quản trị Liên hiệp Hợp tác xã Liên minh quốc gia, tôi luôn xác định điều đó.
Khi nhận lời mời của ông thông qua nhà văn Nguyễn Xuân Tuấn về việc thực hiện tiến hành tổ chức Hội thảo khoa học Danh nhân – Ông tổ nghề thêu Lê Công Hành – Thân thế, cuộc đời và sự nghiệp, chúng tôi đã rất phấn khởi và mau chóng nhập cuộc. Tôi là người ưa thích văn hóa lịch sử dân tộc, nhất là những danh nhân văn hóa lịch sử có công với nước, bản thân đã từng tham gia tổ chức 7 cuộc Hội thảo khoa học lịch sử cấp quốc gia và các công trình nghiên cứu văn hóa lịch sử, viết các tiểu thuyết lịch sử như cơm ăn nước uống hàng ngày. Việc được mời thực hiện hoạt động về văn hóa lịch sử của một vùng đất, một danh nhân như cụ Lê Công Hành – Thượng thư Bộ Công thời Lê – Trịnh trên vùng đất danh hương Thường Tín, Hà Nội là một việc hết sức thú vị.
Tôi lập tức báo cáo với PGS.TS Đỗ Lai Thúy – Viện trưởng Viện Nhân học Văn hóa và các thành viên trong Viện. Một số cuộc họp được tiến hành bao gồm cả những cuộc mở rộng mời các nhà nghiên cứu văn hóa lịch sử, những cộng sự thân thiết của chúng tôi để cùng tiến hành Hội thảo.
Như thường lệ, bộ đội chủ lực lập tức nhập cuộc. Đó là TS sử học Đinh Công Vỹ; PGS.TS Phạm Quang Long; PGS.TS Nguyễn Thanh Tú; PGS.TS Nguyễn Hữu Sơn; PGS.TS Phùng Trung Tập; TS Ngụy Hữu Tâm; TS Phùng Quang Phát; Nhà nghiên cứu Tạ Đức; Nhà nghiên cứu Phạm Minh Quân; Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Sơn; Nhà nghiên cứu Tuệ Nhã; Nhà nghiên cứu Vũ Bình Lục;… mau chóng lên đường đến các khu vực có đình, đền, chùa, miếu liên quan tới danh nhân – ông Tổ nghề thêu Lê Công Hành mà chủ yếu là xã Quất Động, huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội và đình Tú Thị, phường Hàng Gai, quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội để thực hiện các công việc cho Hội thảo.
Doanh nhân Lưu Viết Dũng trao tặng sách cho Thư viện Quốc gia.
Hiếm thấy ai như doanh nhân Lưu Viết Dũng. Ông vừa tận tâm, tận tình vừa rất tháo vát, giỏi giang trong mọi việc, kể cả việc sắp xếp gặp gỡ lãnh đạo thôn Quất Động, xã Quất Động, huyện Thường Tín. Ông là doanh nhân, đi tới đâu phải tính toán tới đó sao cho thấu lí đạt tình. Cụ Lê Công Hành dù mang bốn họ: Bùi, Trần, Lê, Mạc không hề liên quan tới họ Lưu, song Lưu Viết Dũng vẫn coi đó là việc của mình. Ông nói với tôi một câu khiến tôi suy nghĩ mãi: “Em từ nhỏ đã khao khát muốn làm điều gì đó cho quê hương, cho nghề thêu ở quê hương mình. Rất nhiều gia đình, dòng họ trong đó có họ Lưu mang ơn tổ nghề tổ nghiệp là cụ Tổ nghề thêu Lê Công Hành đã mang đến cơm áo cho nhân dân. Bây giờ em luôn muốn làm một điều gì đó để tỏ lòng biết ơn cụ Tổ nghề, cùng với đó là phát triển nghề thêu cho quê hương”.
Chúng tôi đã có cuộc đi điền dã đầu tiên vô cùng ấn tượng.
Khi đứng trước ngôi mộ đơn sơ bốn bề cỏ cây thanh đạm, ngay cả con đường dẫn vào ngôi mộ cụ Lê Công Hành cũng vô cùng nhỏ bé, chìm khuất, vắng lặng thưa thoáng bóng người tôi càng cảm thấy tấm lòng của Lưu Viết Dũng đối với tiền nhân là vô cùng sâu nặng. Tại sao mộ một vị quan Thượng thư triều đình Lê – Trịnh lừng danh như Lê Công Hành, người khi đi sứ từng khiến phương Bắc phải kính nể, người từng là tổ nghề thêu gần 400 năm lại giản dị đến nhường này? Ngôi mộ lẫn giữa cỏ cây vắng lặng. Những chân nhang cũ càng bạc phếch phơi sương gió bên cạnh tấm bia sờn nứt mờ nhòa khiến chúng tôi ai nấy đều xúc động. Lẵng hoa tươi muốn đưa vào trước bia mộ cũng hết sức khó khăn không thực hiện được bởi vòm mộ chật chội không tương xứng với chức vị của quan ngài. Đoàn người gồm các nhân sĩ trí thức hàng đầu từng bôn ba khắp trời Âu, trời Phi, từng đến các đình, đền, lăng mộ uy nghi bề thế khắp nơi ai nấy chỉ biết lặng im không thốt được một lời.
Mấy hôm sau, trong một cuộc truyện trò với Lưu Viết Dũng, tôi nghiêm ngắn nói: “Đã đến lúc, chúng ta phải có một cuộc Hội thảo khoa học nghiêm túc, trọng thị, toàn diện về Danh nhân – ông Tổ nghề thêu Lê Công Hành. Còn rất nhiều việc phải làm, nhưng nếu không minh định về thân thế, cuộc đời và sự nghiệp của cụ thì chúng ta là người có lỗi với tiền nhân”.
Lưu Viết Dũng siết chặt tay tôi nói: “Anh nói rất đúng! Việc tiến hành Hội thảo đều do anh quyết định!”.
Doanh nhân Lưu Viết Dũng phát biểu báo cáo huyện ủy Thường Tín về Hội thảo Lê Công Hành.
Tôi biết Lưu Viết Dũng nói thực lòng và muốn khẩn trương thực hiện ý nguyện từ lâu ông ấp ủ. Đó là một bộ sách khang trang về thân thế, cuộc đời và sự nghiệp của Danh nhân – ông Tổ nghề thêu Lê Công Hành. Tôi hiểu trong sâu thẳm, khát vọng đó còn là nguyện vọng của gia đình, những người thân, bạn bè của Lưu Viết Dũng, nhất là mỗi khi ông xuống các làng nghề thêu đều cảm nhận rất rõ về ngành nghề truyền thống đã, đang và sẽ chịu nhiều áp lực trong cơ chế thị trường hết sức sôi động, phức tạp hôm nay.
Một cuốn sách về Danh nhân – ông Tổ nghề thêu Lê Công Hành sẽ phải đạt được những tiêu chí về khoa học lịch sử từ bối cảnh văn hóa xã hội, nhất là bối cảnh chính trị rất phức tạp thời Lê – Trịnh; tiêu chí về tương quan ngoại giao trong tư thế ông là Chánh sứ đi sứ phương Bắc trong bối cảnh cuối Minh đầu Thanh nơi phương Bắc cũng vô cùng loạn lạc; tiêu chí về sự phát triển rộng rãi và xuyên suốt nghề thêu của nước ta trong lộ trình từ các triều Lý – Trần – Lê – Nguyễn đến hôm nay mà đỉnh cao là nhân dân tôn vinh đức ngài là ông Tổ nghề. Cuốn sách còn chịu một thách thức lớn, đó là có một số biên chép, gia phả, thần phả nhiều cấp độ đã có sự nhầm lẫn giữa Lê Công Hành thời Lê Thần Tông với một vị cũng có tên Lê Công Hành thời Lê Thái Tổ (Lê Lợi). Trước đó, đã từng có các cuộc khảo cứu, hội thảo ở phạm vi nghề thêu và sử sách liên quan đã gặp bế tắc từ sự thiếu nhất quán khi tiếp cận các nguồn tư liệu lịch sử.
Đề bài đặt ra đã rõ. Song để giải được bài toán, nhất là in ra thành bộ sách giấy trắng mực đen quả thực không phải dễ. Sau cuộc đi điền dã lần thứ hai, các ý kiến của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu lịch sử đã ngày một tập trung cao về mẫu số chung: Danh nhân – ông Tổ nghề thêu Lê Công Hành là con người có thực. Ông sinh năm 1606, là người làng Quất Động, xã Quất Động, huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội. Lê Công Hành đỗ Tiến sĩ đời vua Lê Thần Tông (năm 1637). Ông được cử làm Chánh sứ đi sứ nhà Minh năm 1646. Do lập được nhiều công trạng, ông được triều đình ban tước Kim tử Vinh lộc Đại phu, Thượng thư Bộ Công, tước Thanh Lương hầu, được vua ban quốc tính họ Lê.
Các tài liệu đều cơ bản đồng quy về một mối như vậy là một điều thuận lợi. Nhưng còn các nguồn tài liệu khác với các dữ kiện khác thì sao? Chúng ta làm khoa học lịch sử về một vị Tổ nghề càng phải chân xác và minh bạch, tuyệt không chỉ dựa vào những tư liệu có lợi cho xu hướng mình đặt ra, còn thì bác đi những gì khác biệt. Đối với sử sách, có khi chỉ một chữ đã thay đổi cả bản chất bên trong.
Đang ở vào lúc phân vân nhất, chính PGS.TS Phạm Quang Long – nguyên Giám đốc Sở Văn hóa Hà Nội, người từng có nhiều cuộc tham gia Hội thảo với tôi đã nói một câu như mở ra một cánh cửa rộng rãi, khang trang và cũng rất đúng đắn: “Theo tôi, Danh nhân – ông Tổ nghề thêu Lê Công Hành chính là do nhân dân suy tôn mới bền vững và còn lại tới hôm nay. Các nguồn sử sách và tư liệu có thể thiếu đồng nhất cũng là chuyện bình thường, bởi các triều đại mấy trăm năm không phải cái gì cũng thống nhất được. Chỉ có nhân dân ngàn đời vẫn trước sau như một. Nhân dân đã suy tôn, lập đền thờ cụ ở nhiều nơi như thế. Cụ đã trở thành thần thành hoàng làng Quất Động thì việc vinh danh cụ thông qua Hội thảo khoa học và thực hiện bộ sách đến bây giờ đã là muộn. Nhưng muộn còn hơn không. Nếu chúng ta cứ hồ nghi phân vân bỏ nặng tìm nhẹ thì biết đến bao giờ”.
Doanh nhân Lưu Viết Dũng và đoàn công tác tại huyện Thường Tín.
Được lời như cởi tấm lòng, lại thêm các vị nhân sĩ trí thức: Đinh Công Vĩ, Hoàng Quốc Hải, Nguyễn Hữu Sơn, Nguyễn Thanh Tú, Ngụy Hữu Tâm, Tạ Đức, … đều đã nhất loạt viết các tham luận công phu, sâu sắc, toàn diện, rất tập trung về Danh nhân – ông Tổ nghề thêu Lê Công Hành khiến tôi và PGS.TS Đỗ Lai Thúy – người đồng chủ trì biên soạn Kỷ yếu Hội thảo rất yên tâm và phấn chấn. Chúng tôi mở rộng biên độ chuẩn bị cho Hội thảo, mời Hội đồng họ Lê Việt Nam cùng tham gia đồng hành trong việc chuẩn bị thực hiện Hội thảo.
Trong buổi làm việc với Trung tướng Lê Phúc Nguyên – Chủ tịch Hội đồng họ Lê Việt Nam, ông đã rất hào hứng trao đổi với tôi và doanh nhân Lưu Viết Dũng những vấn đề phải làm trước mắt. Doanh nhân Lưu Viết Dũng trang nghiêm nói: “Em nhận nhiệm vụ việc kết nối với lãnh đạo huyện Thường Tín để ban tổ chức Hội thảo có buổi làm việc chính thức với huyện ủy. Em đã có kế hoạch về việc xã hội hóa toàn bộ nguồn kinh phí để tổ chức Hội thảo và in ấn bộ sách. Mong các anh cùng các nhà khoa học sớm thực hiện vì đây là nguyện vọng không chỉ của riêng cá nhân mà còn là của các làng nghề thêu trên địa bàn huyên Thường Tín”.
Khi còn lại tôi với Trung tướng Lê Phúc Nguyên, ông chân thành nói: “Thật hiếm có con người như Lưu Viết Dũng. Ban tổ chức chúng ta phải sớm gặp gỡ với lãnh đạo huyện Thường Tín để thực hiện nguyện vọng chính đáng của nhân dân các làng nghề”.
Doanh nhân Lưu Viết Dũng lập tức có lịch làm việc giữa ban tổ chức Hội thảo với lãnh đạo huyện Thường Tín. Đồng chí Bí thư huyện ủy – TS Nguyễn Tiến Minh là một người có tác phòng làm việc rất khoa học. Ông có mặt sớm 5 phút đợi anh em tại phòng họp tươi cười chào mọi người nói: “Hôm nay được tiếp xúc các nhà khoa học cứ thẳng thắn với nhau nhé. Kỷ yếu tôi đã đọc. Các anh rất công phu còn đưa được nhiều ảnh thực chứng các chuyến điền dã rất quý. Huyện quyết tâm thực hiện cuộc Hội thảo này”.
Sau khi vắn tắt báo cáo tiến trình Hội thảo thông qua Kỷ yếu, tôi trân trọng mời Trung tướng Lê Phúc Nguyên phát biểu ý kiến. Từng chủ trì nhiều cuộc Hội thảo khoa học lớn nên rất giàu kinh nghiệm, Trung tướng Lê Phúc Nguyên đã đưa ra những ý kiến rất sâu sắc trên tinh thần khoa học lịch sử.
Rất bất ngờ nhưng dường như đã nằm trong dự liệu của mọi người, doanh nhân Lưu Viết Dũng trang trọng đứng dậy phát biểu ý kiến và báo cáo xin phép huyện ủy mọi chi phí của Hội thảo và thực hiện sách Danh nhân – ông Tổ nghề thêu Lê Công Hành sẽ do nhóm doanh nhân huyện Thường Tín ủng hộ bằng phương pháp xã hội hóa. Tấm lòng của các doanh nhân trong đó có Lưu Viết Dũng thật chân thành, thiết thực, sẵn sàng đồng hành với việc vinh danh cho các bậc tiền nhân trên vùng đất danh hương Thường Tín.
Bí thư huyện ủy Nguyễn Tiến Minh với phẩm chất của một nhà khoa học, một nhà lãnh đạo đứng đầu huyện đã nhìn thấu đáo vấn đề và thấy được tầm vóc quan trọng của cuộc Hội thảo. Ông mời các ý kiến phát biểu của Ban Tuyên giáo huyện ủy, Phòng Văn hóa Thông tin huyện phát biểu làm rõ một số vấn đề và kết luận việc tổ chức Hội thảo Danh nhân – ông Tổ nghề thêu Lê Công Hành – thân thế, cuộc đời và sự nghiệp là rất cần thiết và đã đầy đủ điều kiện để tiến hành. Vị Bí thư huyện ủy còn có ý kiến chỉ đạo giao hệ thông chính trị trong huyện phối hợp tham gia các khu vực công việc với Viện Nhân học Văn hóa và Hội đồng họ Lê Việt Nam để tiến hành Hội thảo thành công.
Doanh nhân Lưu Viết Dũng biết tôi đang dành thời gian và tâm huyết để tiến hành Hội thảo đã thường xuyên trao đổi và xử lý các khu vực công việc để Hội thảo sớm được thực hiện. Các nhà khoa học, nhà nghiên cứu, nhà văn, nhà báo đều tỏ ra hứng thú với cuộc Hội thảo này. Các bạn ở Liên hiệp Hợp tác xã Liên minh Quốc gia, nhất là người được phân công – cử nhân Nguyễn Thị Bích Ngọc luôn dành hết thời gian và sức lực cho công việc. Tôi bảo bạn Ngọc: “Từ nay, Viện phân công em làm Thư ký Hội thảo quán xuyến các công việc để xây dựng, biên soạn Kỷ yếu; làm việc với các tác giả viết tham luận; quy hoạch và chụp mới các phần ảnh, tư liệu; hình thành bộ Đề cương Hội thảo gồm kế hoạch tài chính, dự kiến khách mời, in ấn tài liệu, kỷ yếu, giấy mời, và túi đựng quà đại biểu; làm việc với các báo, tạp chí đặt bài và đặt mua các đầu báo phục vụ Hội thảo…”. Công việc rất nhiều, song bạn Ngọc vẻ ngoài ít nói nhưng thực hiện rất tốt hệ thống việc được phân công.
Một số hình ảnh tại buổi Trao tặng sách Danh nhân – ông Tổ nghề thêu Lê Công Hành.
Chúng tôi thành lập một bộ phận Thường trực chuẩn bị Hội thảo tinh gọn nhưng đều là những người thạo việc. Kỷ yếu được bổ sung từng ngày. Cử nhân Hà Thy Linh vừa làm các khu vực Thư ký cho tôi vừa tổ chức sắp xếp, biên soạn, in ấn bộ Kỷ yếu theo từng đợt. Kỷ yếu in đến đâu, Đại tá nhà thơ Nguyễn Ma Lôi – một người thành thạo Hán – Nôm và cổ ngữ bất kể ngày đêm đều đọc soi từng chữ, từng trang hết sức cẩn thận. Có những lúc, Nguyễn Ma Lôi đã hoảng hốt khi thấy tư liệu không trùng khớp nhau, khác biệt nhau, thậm chí là phủ nhận nhau chẳng biết đâu mà lần cứ luôn miệng nói “hỏng, hỏng” càng khiến mọi người căng thẳng. Những lúc như thế, thường tôi cùng với Lưu Viết Dũng mời mọi người đi đánh chén để giảm căng thẳng còn trêu Ma Lôi: “Ông anh cái gì cũng hỏng hỏng là sao? Các cụ đã làm đến cỡ Bộ trưởng, dân suy tôn là ông Tổ nghề còn được thờ làm thần thành hoàng làng mà ông anh cứ hỏng hỏng là đáng đánh đòn đấy”. Ma Lôi chừng biết lỗi chỉ nhấc chén rượu đưa lên miệng tợp tợp cười típ mắt coi như mặc kệ rồi từ mai cứ thế chúi mũi soi chữ cho anh em.
Hội thảo khoa học Danh nhân – ông Tổ nghề thêu Lê Công Hành – thân thế, cuộc đời và sự nghiệp đã diễn ra hết sức trang nghiêm trên tinh thần khoa học lịch sử tại Hội trường UBND huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội. Ban tổ chức đã phải đắn đo nâng lên đặt xuống mãi mới chốt con số 150 giấy mời vì sức chứa của Hội trường chỉ như vậy. Doanh nhân Lưu Viết Dũng rất cẩn thận mời đoàn các nhà khoa học, nhà nghiên cứu lịch sử, nhà văn, nhà báo từ chiều hôm trước đi dâng hương khu lăng mộ của cụ Lê Công Hành, đền thờ Ngũ Xã, đình Quất Động và một số làng nghề trên địa bàn. Ai cũng cảm nhận rất rõ tấm lòng thơm thảo của ông.
Cuộc Hội thảo đã diễn ra hết sức thành công. Doanh nhân Lưu Viết Dũng mời mẹ ruột, những người thân tới dự khiến ai nấy đều xúc động. Kể cũng lạ nhỉ, một ông kinh doanh vận tải vẫn dành rất nhiều thời gian và tâm huyết, cả vật chất tiền tài để thực hiện công việc vinh danh cho bậc tiền nhân có công với nước trên vùng đất danh hương.
Doanh nhân Lưu Viết Dũng thời gian gần đây có nhiều công việc ở thành phố Hồ Chí Minh. Ông có khi ở hàng tuần trong đó nhưng vẫn bám sát các công việc về xuất bản tập sách Danh nhân – ông Tổ nghề thêu Lê Công Hành. Ông giao bạn Nguyễn Thị Bích Ngọc lúc này đã chuyển công tác hỗ trợ tôi in ấn, xuất bản sách và kết nối với Thư viện Quốc gia để thực hiện Lễ ra mắt – trao tặng sách.
Thời đại công nghệ nên mọi công việc, kể cả việc in ấn, xuất bản và kết nối trao tặng đều diễn ra rất nhịp nhàng. Nhóm làm việc tiếp nhận thêm một bạn – cử nhân Nguyễn Thị Bảo Thơ vốn có chuyên môn về báo chí truyền thông hỗ trợ chúng tôi thực hiện Lễ ra mắt – trao tặng sách Danh nhân – ông Tổ nghề thêu Lê Công Hành tại Thư viện Quốc gia Việt Nam.
Vóc dáng của vị Thượng thư Bộ Công – Danh nhân – ông Tổ nghề thêu Lê Công Hành đã hiện hình đường hoàng, khang trang, sâu sắc, thanh thoát trong tập sách khiến mọi người ai cũng hài lòng. Khắc đi khắc đến. Giọt mồ hôi tâm huyết và trí tuệ đêm ngày của rất nhiều người chính là ở nơi đây, trong tập sách thơm thảo nghĩa tình với những hình ảnh giàu cảm xúc. Bạn dẫn chương trình Bảo Thơ, một người mới của nhóm làm việc chúng tôi dường như nhập cuộc khá tròn vai trong buổi Lễ ra mắt – trao tặng sách. Niềm tin và những tấm lòng thơm thảo, biết tri ân tới tiền nhân đã khiến chúng tôi gần gũi, sẻ chia công việc với nhau hơn.
Trên tất thảy, là người được giao trọng trách thực hiện cuộc Hội thảo và biên soạn sách Danh nhân – ông Tổ nghề thêu Lê Công Hành, qua khoảng thời gian gần một năm làm việc với doanh nhân Lưu Viết Dũng, tôi cảm nhận rất rõ ràng một điều, ông chính là một người rất tâm huyết và có những hành động thiết thực với tiền nhân trên vùng đất danh hương Thường Tín, Hà Nội.
