Đất nước Việt Nam yêu quý của chúng ta gồm 54 dân tộc anh em khác nhau, người Kinh, Mường, Dao, Cao Lan… đều có chung tình yêu quê hương, đất nước, chung đức tính cần cù, chịu thương, chịu khó và lối sống nhân hậu, nhân văn. Và, bên cạnh những nét đẹp, làm nên bản sắc văn hóa nói chung, mỗi dân tộc, mỗi miền quê khác nhau, hầu như đều có một nét đẹp đặc thù, rất đáng trân trọng.
Nói đến Phú Thọ, thường mọi người nhớ đến các di sản văn hóa phi vật thể như Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và Hát Xoan. Đó là những giá trị văn hóa được thế giới thừa nhận và tôn vinh. Bên cạnh đó, con nhiều làn điệu dân ca, nhiều câu hát giá trị khác nữa mà hát Rang của người Mường ở Yên Lập là một điển hình. Hát Rang là một lối hát dân gian của người Mường ở Yên Lập, Phú Thọ, thường được sử dụng trong các dịp lễ hội, sinh hoạt cộng đồng, hoặc các buổi giao lưu văn hóa. Khi người Mường cất lên câu hát Rang là khi kể những câu chuyện sử thi, truyền thuyết, ca ngợi cuộc sống lao động, phong tục tập quán và tín ngưỡng tốt đẹp, có thể cất lên với không gian và thời gian không giới hạn, và vào dịp tết đến xuân về.
Yên Lập thuộc tỉnh Phú Thọ vốn là vùng đất hội tụ nhiều nét văn hóa đặc trưng, độc đáo của 32 dân tộc anh em cùng sinh sống. Trong nhiều năm qua, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân các dân tộc ở Yên Lập, cùng với việc đẩy mạnh phát triển kinh tế – xã hội là sự bảo tồn các gá trị văn hóa, giữ gìn và phát huy giá trị bản sắc văn hóa các dân tộc, góp phần nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân, tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân.
Hát Rang cùng với hát Ví, hò Đu của người Mường là một phần quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của người Mường ở Yên Lập. Tuy nhiên, chưa có nhiều nghiên cứu về hát Rang. Đi sâu tìm hiểu sẽ thấy cái hay, cái đẹp của nó. Nếu như nói về một tác phẩm văn học có giá trị, người ta thường xem xét ở hai khía cạnh nội dung và nghệ thuật thì khi tìm hiểu về Hát Rang nói riêng và các ca khúc âm nhạc nói chung, người nghe, người thẩm bình xem xét trên các phương diện ca từ, giai điệu.
Cũng như nhiều loại hình ca múa dân gian khác, hát Rang ra đời khởi nguồn từ đời sống lao động của người dân, lưu truyền lại theo hình thức truyền miệng, từ đời này qua đời khác, thế hệ này qua nhiều thế hệ khác. Chưa có một tài liệu lịch sử hoặc văn hóa, văn nghệ nào ghi chép được chính xác thời điểm xuất hiện của hát Rang. Nhưng theo các bậc cao niên ở Yên Lập thì hát Rang ra đời từ rất lâu, có thể nói, nó tồn tại song hành với sử thi “Đẻ đất, đẻ nước” vốn nổi tiếng trong lịch sử văn hóa, văn học của Việt Nam.
Nội dung của những lời Rang rất gần với ngôn ngữ giao tiếp, gần với đời sống thường ngày, âm thanh mộc mạc như lời tâm tình nhẹ nhàng, thủ thỉ, mà chan chứa tình người, tình đời, thể hiện khát vọng sống cao đẹp và ca ngợi những giá trị lâu bền của đời sống văn hóa và tâm thức Việt.
Nhà văn Đỗ Nguyên Thương.
Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, hát Rang thường có hai loại, loại thứ nhất, kể những câu chuyện sử thi, truyền thuyết, các truyện thơ dân gian, ca ngợi cuộc sống lao động, phong tục tập quán và tín ngưỡng tốt đẹp của người lao động.
Loại thứ hai nghiêng nhiều về nội dung của sinh hoạt đời sống hàng ngày như: lao động sản xuất, hát mừng nhà mới, hát đám cưới, hát đón lúa, lên nương, vào rừng, hát ru và hát giao duyên, bày tỏ tâm tư, tình cảm nam nữ …
Mỗi làn điệu, mỗi câu hát Rang không gò bó, cố định về số lượng ca từ mà có sự linh hoạt dài, ngắn khác nhau. Hát Rang cũng không hạn chế đối tượng diễn xướng. Dù diễn xướng trong không gian nào thì hát Rang cũng thể hiện được tình yêu của mọi lứa tuổi đối với loại hình nghệ thuật mang nét riêng đáng trân trọng này.
Lời hát Rang ca ngợi công ơn đấng sinh thành, bày tỏ tình yêu và sự tôn kính biết ơn cha mẹ qua những công việc cụ thể
Cái cưa mén nhà
Pớ cưa lang…
(Mẹ đưa tôi quay về
Phát nương làm rẫy,
Chặt gỗ làm nhà)
– Trích Rang ca ngợi công ơn mẹ cha.
Trong đám cưới, hát Rang thể hiện những giai điệu vang ngân như lời cầu chúc cho hạnh phúc lứa đôi trọn vẹn, như ước nguyện của đôi bên cha mẹ chú rể, cô dâu. Trong dịp về nhà mới câu hát Rang lại như lời nhắn nhủ chân thành, trách nhiệm của cha mẹ mừng cho con cái. Trong lao động sản xuất, tuy hát Rang có số lượng bài không lớn nhưng đã thể hiện rõ nhiều nét đặc trưng điển hình. Mỗi câu hát đều là sự chắt lọc, là câu chuyện kể về những gian nan, nhọc nhằn, vất vả của cuộc sống nhưng vẫn toát lên niềm vui hân hoan, niềm tự hào khi được làm chủ thiên nhiên, làm chủ cuộc đời của người dân lao động. Mỗi câu hát Rang như một thông điệp về cuộc sống đẹp với sự no ấm, đủ đầy
Chặn chút làm 5, làm 10
Để có lúa đầy nhà, có tiền đầy túi
Giàu từ bố đến con, giàu nhiều vàng nhiều bạc, giầu có khách đầy nhà.
(Trích hát Rang mừng đám cưới- Trang 182 “Hát Rang của người Mường ở một số huyện miền núi tỉnh Phú Thọ”- Đoàn Hải Hưng- Tạ Thu Hiền, NXB Hội nhà văn, năm 2024).
Đặc biệt, mỗi năm, khi xuân về trên vách núi, bìa rừng, trên bản làng, khi mọi người quây quần bên nhau vui vẻ, ấm cúng thì người Mường Yên Lập vừa uống rượu, chúc tụng nhau vừa hát những câu Rang đón mừng xuân về, Tết đến. Và trong không khí thiêng liêng của Đất Trời giao hòa đầu xuân, người lao động kính cẩn mời các cụ tổ tiên trên trời về ăn Tết với cháu con qua điệu hả Rang thắm nghĩa, đượm tình.
Không thể phủ nhận, khi cất lên lời ca, tiếng hát là khi trong lòng người náo nức, ngập tràn cảm xúc muốn ngân lên thành giai điệu, muốn truyền thông điệp tới nhiều người, lan tỏa niềm vui. Từ nhỏ, tôi đã rất thích truyện ngắn Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài, ý thích ấy bắt nguồn từ nhiều lẽ, nhưng sâu đậm nhất trong ký ức là tiếng sáo đêm tình mùa xuân đánh thức khát vọng ngủ yên, ngủ sâu bấy lâu trong tiềm thức, trong thân thể cô Mỵ trẻ trung xinh đẹp nhưng nét mặt u buồn, luôn cúi mặt, “lùi lũi như con rùa nuôi trong xó cửa”, bởi bị ép về làm dâu nhà thống lý Pá Tra, cuộc sống buồn tẻ và khổ tâm như sống nơi địa ngục. Ấy vậy mà khi mùa xuân về, tiếng sáo, tiếng khèn lá khiến tâm hồn cô gái trẻ hồi sinh. Sức mạnh diệu kỳ của âm thanh, giai điệu lời ca, tiếng hát vô cùng kỳ diệu.
Và, với hát Rang của người Mường, những câu hát neo đậu nơi trái tim không chỉ nam thanh nữ tú mà ai đã đọc cũng có thể hình dung gương mặt, động tác, ánh mắt, nụ cười của người hát qua những câu ca.
Em thiếng po rên quen quen
Chăng hay pán thim thì thim theng
Mà eng từ duyên nay máng cặp lái là ủn.
(Anh nghe tiếng sao như là lạ
Anh nghe tiếng sao như quen quen
Chẳng hay đây có phải là tình yêu lâu ngày gặp
Mà nghe từ duyên này anh lại gặp em) -Trích Rang đối đáp.
Như vậy, có thể thấy, trong đời sống văn hóa dân tộc, dân ca luôn là thể loại được phổ biến rộng rãi, được yêu thích trong nhân dân. Nếu ca Huế mênh mang trên sống Hương, hát quan họ nổi danh vùng Kinh Bắc thì bên cạnh hát Xoan, Phú Thọ còn có hát Rang của dân tộc Mường ở Yên Lập xứng đáng được nghiên cứu, bảo tồn và phát huy vì đó là thể loại dân ca dân gian Mường. có giá trị cả về nội dung, giai điệu và hình thức diễn xướng. Giữ gìn văn hóa Mường là giữ gìn văn hóa Việt, bản sắc Việt.
Phú Thọ, 5/7/2025
