Tại tỉnh có một giống vừng cổ với cái tên lạ tai là ‘Ngà hoóc’ được đồng bào dân tộc thiểu số gìn giữ qua nhiều thế hệ. Hạt nhỏ, tròn mẩy nhưng khi rang lên lại tỏa hương thơm ngậy, mang theo vị béo đậm đà của đất đai, khí hậu và phương thức canh tác tự nhiên. Từ những bữa cơm gia đình, mâm cỗ ngày lễ, Tết đến những món ăn dân dã, Ngà hoóc không chỉ lưu giữ hương vị riêng của núi rừng mà còn chứa đựng câu chuyện về sự gắn bó bền bỉ giữa con người và đất đai Cao Bằng.
Hiện nay, ở các xã: Quảng Uyên, Hòa An, Hà Quảng, Phục Hòa… có trồng khá nhiều Ngà hoóc, giống vừng cổ bản địa đã gắn bó với đời sống đồng bào từ xa xưa. Khác với các giống vừng khác, Ngà hoóc chỉ thích hợp với điều kiện khí hậu mát mẻ ở các sườn núi, sườn đồi cao hoặc nương rẫy được gieo từ khoảng tháng 4 – 5 trên những nương rẫy sau khi phát dọn, đốt thực bì lấy tro làm phân tự nhiên. Trong suốt quá trình sinh trưởng kéo dài đến tháng 10 – 11 mới thu hoạch, cây gần như phát triển hoàn toàn theo phương thức tự nhiên, không sử dụng phân bón hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật. Chính điều đó đã tạo nên một sản phẩm sạch, mang đậm hương vị của núi rừng.
Cây Ngà hoóc chỉ thích hợp trồng với điều kiện khí hậu mát mẻ ở các sườn núi, sườn đồi cao hoặc nương rẫy.
Nếu vừng thông thường có hạt dẹt, hình bầu dục thì hạt Ngà hoóc lại nhỏ, tròn mẩy, lớp vỏ mỏng. Khi rang lên, hạt mềm, thơm ngậy, không khô xác như nhiều loại vừng khác. Điều làm nên sự khác biệt của Ngà hoóc không chỉ nằm ở hương vị mà còn ở thành phần dinh dưỡng.
Theo các chuyên gia dinh dưỡng và các nghiên cứu khoa học, kết quả định tính thành phần hóa học cho thấy trong hạt Ngà hoóc chứa nhiều nhóm hoạt chất có giá trị như: chất béo, carotenoid, tinh dầu, flavonoid, alcaloid, acid hữu cơ, triterpenoid thủy phân và các chất khử. Đặc biệt, loại vừng cổ này rất giàu dầu và chứa hàm lượng axit béo Omega-3 cao. Theo nhiều tài liệu nghiên cứu và kinh nghiệm dân gian, hàm lượng Omega-3 trong Ngà hoóc vượt trội so với nhiều loại hạt thông thường, góp phần hỗ trợ phát triển trí não, tốt cho tim mạch, chống viêm và làm đẹp da.
Do là giống vừng sinh trưởng dài ngày, hấp thu dinh dưỡng tự nhiên trong thời gian nhiều tháng nên hạt có vị béo đậm, thơm sâu, dễ ăn và giàu dưỡng chất hơn các giống vừng ngắn ngày hiện nay.
Mon xôi Ngà hoóc gắn với những dịp lễ, tết, cưới hỏi, giỗ chạp và những bữa cơm sum họp tại Cao Bằng.
Với người dân Cao Bằng, Ngà hoóc không đơn thuần là một loại nông sản mà còn gắn với những dịp lễ, tết, cưới hỏi, giỗ chạp và những bữa cơm sum họp. Món ăn nổi tiếng nhất là xôi Ngà hoóc. Sau khi đồ chín nếp nương còn nóng, người ta rang thơm hạt Ngà hoóc rồi giã nhuyễn, trộn đều với xôi. Hương thơm của nếp mới hòa quyện cùng vị béo ngậy của hạt vừng tạo nên món ăn giản dị nhưng khiến bất cứ ai từng thưởng thức cũng khó quên.
Từ Ngà hoóc, người dân còn chế biến thành nhiều món hấp dẫn, như: muối vừng, kẹo lạc Ngà hoóc, nhân bánh khảo… Khi rang rồi trộn với lạc, hạt giòn thơm tạo nên hương vị rất riêng mà không loại vừng nào có được. Điều thú vị là Ngà hoóc có thể ăn sống. Hạt mềm, béo và thơm nên nhiều người chỉ cần nhai trực tiếp cũng cảm nhận được vị ngọt bùi đặc trưng.
Hiện nay, Ngà hoóc vẫn chưa được sản xuất đại trà. Diện tích gieo trồng nhỏ, thời gian sinh trưởng dài, năng suất không cao khiến loại hạt này trở nên khá hiếm trên thị trường. Phần lớn sản phẩm sau thu hoạch được người dân giữ lại để sử dụng trong gia đình hoặc làm quà biếu. Chính vì vậy, không phải ai đến Cao Bằng cũng dễ dàng tìm mua được Ngà hoóc.
Chỉ với nguyên liệu đơn giản từ đường phên, lạc và Ngà hoóc tạo nên món kẹo dân dã, thơm ngon.
Giá trị của giống vừng cổ ấy không chỉ nằm ở vị béo thơm đặc biệt hay những dưỡng chất quý giá, mà còn ở phương thức canh tác tự nhiên, ở tri thức bản địa và câu chuyện văn hóa được trao truyền qua thời gian. Trong xu hướng phát triển du lịch gắn với văn hóa bản địa và ẩm thực đặc trưng, Ngà hoóc hoàn toàn có thể trở thành một sản phẩm OCOP, quà tặng du lịch mang dấu ấn riêng của miền non nước Cao Bằng. Từ những hạt vừng cổ từng chỉ quen thuộc trong mỗi căn bếp vùng cao, nếu có hướng đầu tư phát triển bền vững, Ngà hoóc có thể góp thêm một hương vị độc đáo vào hành trình quảng bá đất và người Cao Bằng – nơi mỗi sản vật đều mang trong mình một câu chuyện về núi rừng, văn hóa và sức sống bền bỉ của cộng đồng các dân tộc.
Xuân Lam
