Tập thơ “Thơ từ cuộc sống”, Nhà xuất bản Hội nhà văn năm 2018.
Suy ngẫm từ cảnh ngộ Hai người đàn bà
trong bài thơ cùng tên của tác giả Nguyễn Đình Xán
Bài thơ vẻn vẹn có chín câu thơ ngắn, được viết theo thể thơ tự do với nhan đề Hai người đàn bà của tác giả Nguyễn Đình Xán được sáng tác năm 1975 và hoàn thiện năm 2015, in trong tập thơ “Thơ từ cuộc sống”, Nhà xuất bản Hội nhà văn năm 2018. Bốn mươi năm cho một bài thơ tự do có 9 câu thơ, cũng là điều đáng suy ngẫm.
Tác giả Nguyễn Đình Xán vốn là một thầy giáo dạy văn từng có nhiều năm đứng trên bục giảng, có nhiều học sinh giỏi môn văn cấp tỉnh và đã từng giữ những cương vị công tác quan trọng trong và ngoài ngành giáo dục! Tác giả từng có những năm tháng đi lính, có thực tế và vốn sống phong phú tại chiến trường. Nguyễn Đình Xán từng là thầy giáo, là cán bộ quản lý được ngành giáo dục và đào tạo tỉnh ghi nhận vì những công lao đóng góp cả về công tác chuyên môn và quản lý giáo dục. Hiện nay, tác giả đã trên 80 tuổi, độ tuổi tưởng chừng như chỉ còn nghỉ ngơi, thư giãn nhưng tác giả vẫn chăm đọc sách, báo, theo dõi tình hình thế sự và có những luận bàn xác đáng. Ngày nay, khi văn hóa đọc có vẻ bị lu mờ trước sự phát triển như bão táp của công nghệ thông tin, tác giả Nguyễn Đình Xán vẫn giữ nếp đọc sách, báo in, báo giấy (báo Văn nghệ, Văn nghệ công an, Văn nghệ quân đội… ). Bên cạnh đó là đọc truyện ngắn, thơ, tiểu thuyết và lý luận phê bình của các nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu lý luận phê bình từ trung ương đến địa phương, quan tâm văn học của quê hương Đất Tổ. Không chỉ đọc, tác giả Nguyễn Đình Xán còn đọc kỹ, đọc có gạch chân câu chữ quan trọng, ghi chép vào sổ tay làm tư liệu để học hỏi, để luận bàn và viết bài gửi báo, tạp chí. Đọc và viết hàng ngày, có ngày lên đến 10 tiếng; đọc và viết như lẽ sống, như niềm vui đã khiến cho tác giả dẫu ngoài 80 nhưng còn minh mẫn, khỏe mạnh, nhanh nhẹn như chưa từng “thất thập”.
Nhà giáo Nguyễn Đình Xán là hội viên Chi hội văn xuôi của Hội liên hiệp văn học nghệ thuật tỉnh Phú Thọ, từng sáng tác nhiều thơ, tản văn, phê bình văn học, được công chúng mến mộ và trân trọng!
Bài thơ Hai người đàn bà nếu chỉ đọc qua nhan đề rất dễ ngộ nhận rằng đó là hai người phụ nữ trong một câu chuyện tình yêu ly kỳ, hấp dẫn, do định mệnh, do số phận mà họ phải gắn kết với nhau như những câu chuyện đã từng xảy ra trong chiến tranh. Tỷ dụ như câu chuyện người chồng có vợ ở miền Bắc, tập kết vào Nam do hoàn cảnh đặc biệt mà lại có vợ ở miền Nam hoặc câu chuyện người phụ nữ nghe tin chồng báo tử nhưng rồi lại trở về đem theo một thiên tình sử với người phụ nữ khác v.v…
Nhà thơ Nguyễn Đình Xán (bìa trái) và nhà phê bình văn học Đỗ Nguyên Thương.
Cũng có thể đơn thuần nó gợi ra trong lòng người đọc về hai người phụ nữ mà người đàn ông yêu quý và trân trọng làm người mẹ và người vợ của mình, có thể là chuyện dẫu “khác máu tanh lòng” nhưng họ đoàn kết, yêu thương nhau, mẹ chồng coi con dâu như con gái và con gái coi mẹ chồng như mẹ đẻ. Cũng có thể là tình huống khác, mẹ chồng và nàng dâu – hai người phụ nữ mà người đàn ông yêu quý lại xích mích, chấp nhặt khiến người đàn ông khó xử…. Nhan đề giàu sức gợi như vậy khiến người đọc tò mò về Hai người đàn bà.
Nhưng khi đọc bài thơ mới thấy hoàn toàn không phải vậy, hoàn toàn không giống những suy đoán ở trên. Hai người đàn bà trong câu chuyện bằng thơ này có cảnh ngộ thật đáng lưu tâm: nhà họ ở gần nhau, thậm chí ngày mùa phơi thóc chung một sân, cùng có chồng ra trận, nhưng cuối câu chuyện là cái kết về hoàn toàn khác biệt, thậm chí hoàn toàn đối lập, người đón chồng chiến thắng trở về từ chiến trận, một người nhận giấy báo tử và đeo khăn tang.
Bốn câu thơ đầu khái quát về cảnh ngộ hai người đàn bà, nghĩa đen là “Ở cùng một nhà/ Phơi thóc một sân” nghĩa là rất gần nhau, như chị em ruột thịt. Nghĩa hàm ẩn tiếp tục theo câu chữ “Phơi thóc một sân/ Mà bên mưa, bên nắng… bên mưa, bên nắng kia không đơn thuần chỉ có nghĩa là trận mưa bóng mây, chia nửa sân phơi thóc để bên khô, bên ướt. Nghĩa hàm ẩn chính là tính dự báo của văn học nghệ thuật, của thi ca bên mưa, bên nắng mang theo dự cảm bên hạnh phúc, bên khổ đau. Chiều sâu của bài thơ không nằm ở bề nổi của câu chữ, không đơn thuần chỉ là câu chuyện với người phụ nữ nhà gần nhau cũng có chồng ra chiến trận và rồi kết cục một bên hạnh phúc đón chồng trở về và một người nghe hung tin chồng đã hy sinh nơi chiến trường. Mạch ngầm sau câu chữ nói chuyện hai người nhưng là nói chuyện của hàng ngàn người đất nước Việt Nam chúng ta. Trải qua hai cuộc kháng chiến trường kỳ, những cảnh ngộ như trong câu chuyện này không phải là hiếm! Đó là câu chuyện tổn thất về chiến tranh. Đó còn là câu chuyện nhân văn, trong mỗi trận chiến thắng đều kèm theo sự mất mát lớn lao…
Chiến tranh khiến nhiều gia đình tan đàn, xẻ nghé, khiến nhiều người vợ mất chồng, nhiều đứa trẻ mất cha…
Hai người phụ nữ trong bài thơ Hai người đàn bà đều có chồng ra trận, họ xứng đáng hưởng hạnh phúc nhưng hạnh phúc lại không đến hoặc không trọn vẹn. Người có chồng trở về không thể vui hoàn toàn khi thấy người phụ nữ nhà bên mất chồng…
Ngày chiến thắng/ Một người có chồng trở về/ Một người đeo khăn trắng…./ Họ vịn vào nhau mà sống/ Trong buồn vui triệu nhà…
Giá trị nhân văn thấm đẫm từng câu chữ, đặc biệt ở hai câu kết “Họ vịn vào nhau mà sống/ Trong buồn vui triệu nhà…”. Vịn vào nhau mà sống là câu thơ lấy đi nước mắt của nhiều độc giả, nó còn có giá trị tổng kết thực tiễn, cuộc sống luôn luôn là sự tổng hòa của các mặt đối lập; xã hội luôn tồn tại sự song hành của buồn, vui. Sâu xa hơn nữa còn là câu chuyện của tình đoàn kết, gắn bó của xóm giềng Tối lửa tắt đèn có nhau. Chính sức mạnh của đoàn kết xóm giềng, làng xã… làm nên sức mạnh của đất nước, trong chiến tranh là hậu phương mạnh thì tiền tuyến mạnh. Đó là một trong những nhân tố quan trọng làm nên chiến thắng.
Benjamin từng nói Cái giá mà chúng ta phải trả vì chiến tranh chỉ đến khi chiến tranh kết thúc để thấy, trả giá cho chiến tranh là nặng nề và khắc phục hậu quả không thể chỉ tính bằng tháng, năm, có khi là cả thiên niên kỷ. Tháng 4 lại về, mang theo âm hưởng chiến tháng 30 tháng 4. Năm nay, kỷ niệm 50 năm chiến thắng giặc ngoại xâm, thống nhất đất nước, đánh dấu kỷ nguyên mới của dân tộc, hơn lúc nào hết, mỗi chúng ta lại nhớ về những năm tháng hào hùng, biết ơn các anh hùng, liệt sỹ và thương cảm sâu xa với những cảnh ngộ như những người phụ nữ trong bài thơ Hai người đàn bà của tác giả, nhà giáo lão thành, cựu chiến binh Nguyễn Đình Xán. Từ đó, trân trọng hơn cuộc sống hạnh phúc trong thời bình hôm nay.
Đất Tổ, tháng 4 năm 2025
