Cuốn sách “Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương: Danh nhân - Thi hào - Giá trị di sản”.
Vừa qua, tại Cung Trí thức Thành phố (số 1 Tôn Thất Thuyết, Cầu Giấy, Hà Nội), Viện Nghiên cứu Danh nhân đã long trọng tổ chức Lễ ra mắt cuốn sách “Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương: Danh nhân – Thi hào – Giá trị di sản”. Sự kiện được xem là một điểm nhấn quan trọng trong hoạt động của Viện Nghiên cứu Danh nhân năm 2025, diễn ra trong không khí trang trọng, ấm áp và giàu chiều sâu học thuật, qua đó tiếp tục lan tỏa những giá trị khoa học và nhân văn từ Hội thảo khoa học liên quan.
Khai mạc buổi lễ, TS Nguyễn Thị Kim Oanh, Chủ tịch Hội đồng Viện Nghiên cứu Danh nhân nhấn mạnh ý nghĩa của sự kiện như dấu mốc ra đời một ấn phẩm khoa học giá trị, đồng thời mở ra diễn đàn học thuật đối sánh, đối thoại và soi chiếu hai đỉnh cao của văn học Việt Nam. Theo TS. Nguyễn Thị Kim Oanh và GS.TSKH. Phan Xuân Sơn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Danh nhân, cuốn sách là món quà tinh thần thiết thực, được xuất bản nhân kỷ niệm 260 năm ngày sinh Nguyễn Du và 253 năm ngày sinh Hồ Xuân Hương (năm 2025).
Cuốn sách “Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương: Danh nhân – Thi hào – Giá trị di sản”.
Với tinh thần từ di sản đến đối thoại nhân văn đương đại, ấn phẩm là kết quả của một nỗ lực học thuật nghiêm cẩn, đặt Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương trong những liên hệ rộng mở về lịch sử, văn hóa, xã hội và nhân sinh. Dù khác biệt về phong cách và giọng điệu, hai danh nhân gặp nhau ở điểm chung: đưa tiếng Việt và chủ nghĩa nhân văn mang bản sắc Việt đạt tới đỉnh cao, đồng thời lan tỏa cảm hứng nhân ái, khát vọng sống, công lý, tự do và tinh thần tiến bộ cho hôm nay.
1. CÁC Ý KIẾN PHÁT BIỂU TẠI BUỖI LỄ:
Ý kiến của PGS.TS. Biện Minh Điền.
Thầy Biện Minh Điền, Giảng viên cao cấp Trường Đại học Vinh, Trưởng Ban Nội dung và Biên tập, cho biết cuốn sách ra đời từ những yêu cầu cấp thiết của nghiên cứu học thuật và thực tiễn tiếp nhận di sản. Trước hết, xuất phát từ vai trò, vị thế, tầm ảnh hưởng và mối liên hệ còn nhiều điều gợi mở giữa Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương – hai danh nhân, thi hào lớn của dân tộc, cùng quê, cùng thời, cùng được UNESCO vinh danh nhưng khác biệt rõ nét về phong cách, thi pháp và con đường sáng tạo. Dù vậy, cả hai gặp nhau ở đích đến chung: đưa tiếng Việt và chủ nghĩa nhân văn mang bản sắc Việt Nam đạt tới đỉnh cao, lan tỏa cảm hứng về quyền làm người, khát vọng sống, tự do và công lý.
Ông nhấn mạnh, cuốn sách còn đáp ứng nhu cầu nghiên cứu, giáo dục và mong đợi của công chúng đương đại, đồng thời ghi nhận kết quả Hội thảo khoa học do năm đơn vị phối hợp tổ chức. Từ đó, ông bày tỏ kỳ vọng tăng cường hợp tác giữa các nhà khoa học và Viện Nghiên cứu Danh nhân nhằm tiếp tục làm giàu giá trị di sản các danh nhân Việt Nam.
Chia sẻ tại buổi ra mắt, ThS. Nguyễn Hải Nam, Chủ tịch Hội đồng gia tộc họ Nguyễn Tiên Điền,
ThS. Nguyễn Hải Nam khẳng định cuốn sách là minh chứng rõ nét cho sức lan tỏa của Hội thảo khoa học quốc gia “Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương: Danh nhân – Thi hào – Giá trị di sản”. Ấn phẩm không chỉ kế thừa thành quả học thuật của hội thảo, mà còn gợi mở những hướng tiếp cận mới trong nghiên cứu về cuộc đời, sự nghiệp và mối giao cảm tinh thần, tình cảm giữa hai danh nhân lớn của văn học dân tộc.
Ý kiến của GS.TS Lã Nhâm Thìn. Chủ tịch Hội đồng Giáo sư ngành Văn học
Theo GS.TS. Lã Nhâm Thìn, cuốn sách mang giá trị ứng dụng cao đối với cả người dạy và người học ở mọi cấp, từ phổ thông đến đại học. Không chỉ cung cấp hệ thống tri thức tin cậy, công trình còn gợi mở phương pháp tiếp cận và giảng dạy hiệu quả, giúp người học kế thừa thành tựu nghiên cứu truyền thống, đồng thời tiếp cận các cách nhìn hiện đại, linh hoạt vận dụng vào học tập, nghiên cứu và thực tiễn giảng dạy, đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay.
Ý kiến của PGS.TS Nguyễn Toàn Thắng: nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh).
Phát biểu tại buổi lễ, PGS.TS Nguyễn Toàn Thắng, khẳng định cuốn sách là một công trình khoa học được đầu tư công phu, kết tinh tâm huyết của giới trí thức, với nhiều tư liệu giá trị, xứng đáng có mặt trong tủ sách của mỗi người. Ấn phẩm không chỉ làm rõ những tương đồng và khác biệt về tư tưởng, thi pháp, phong cách nghệ thuật của Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương, mà còn mở ra các hướng tiếp cận mới trong giáo dục, nghệ thuật đương đại, tiếp nhận quốc tế cũng như bảo tồn và phát huy di sản.
Theo ông, lễ ra mắt sách không chỉ đánh dấu sự ra đời của một công trình nghiên cứu nghiêm túc, mà còn mở ra cuộc đối thoại có ý nghĩa giữa quá khứ và hiện tại, giữa di sản và trách nhiệm kế thừa, thông qua hai gương mặt kiệt xuất của văn học trung đại Việt Nam. Di sản văn hóa, đặc biệt là di sản thi ca, chính là chiều sâu và bản sắc dân tộc, được nuôi dưỡng bền bỉ trong ký ức cộng đồng và đời sống tinh thần xã hội.
PGS.TS Nguyễn Toàn Thắng nhấn mạnh, thơ ca là tinh hoa của ngôn từ, nuôi dưỡng các giá trị chân – thiện – mỹ, giúp con người trưởng thành cả về tri thức lẫn tâm hồn. Chính sức sống bền bỉ của di sản văn hóa phi vật thể đã làm nên vị thế lâu dài của Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương trong đời sống tinh thần dân tộc. Từ đó, ông đánh giá cao những đóng góp của Viện Nghiên cứu Danh nhân và coi cuốn sách là một ấn phẩm có giá trị lâu dài, góp phần khẳng định sức mạnh văn hóa – nền tảng tinh thần của một dân tộc còn tiếng nói, còn bản sắc.
Ý kiến của PGS.TS – NGƯT Trần Đình Tuấn, Phó Tổng Biên tập Tạp chí Giáo chức Việt Nam, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hợp tác Phát triển Giáo dục
Phát biểu tại buổi lễ, PGS.TS, NGƯT Trần Đình Tuấn khẳng định Hội thảo khoa học về Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương đã thành công vượt kỳ vọng, không chỉ ở chất lượng học thuật mà còn ở công tác tổ chức. Ông kêu gọi đội ngũ các nhà khoa học, nhà giáo tiếp tục lan tỏa giá trị của hội thảo vào thực tiễn đổi mới giáo dục hiện nay.
Nhắc lại câu thơ nổi tiếng của Nguyễn Du: “Thiện căn ở tại lòng ta/ Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài”, PGS.TS Trần Đình Tuấn nhấn mạnh đây không chỉ là triết lý nhân sinh sâu sắc mà còn là triết lý giáo dục mang tính nền tảng, phản ánh mối quan hệ cốt lõi giữa tài và đức, giữa dạy chữ và dạy người. Từ đó, ông đề xuất điều chỉnh Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 theo hướng tăng cường giáo dục đạo đức, kỹ năng sống và thể lực, đồng thời tinh giản nội dung truyền thụ kiến thức thuần túy nhằm hướng tới sự phát triển toàn diện nhân cách học sinh.
Theo ông, khẩu hiệu “Tiên học lễ – hậu học văn” cần tiếp tục được nhấn mạnh trong nhà trường, bởi giáo dục trước hết là bồi đắp nhân cách, rồi mới đến tri thức. Đạo đức chính là gốc rễ của nhân cách, là điểm tựa để tri thức và văn hóa lan tỏa những giá trị tốt đẹp, giúp con người đứng vững và trưởng thành trong cuộc sống.
Chủ tịch, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Danh nhân tặng sách và hoa cảm ơn Trưởng Ban nội dung: GS, TS, giảng viên cao cấp Biện Minh Điền.
2. CUỐN SÁCH – KHÔNG CHỈ LÀ NGHIÊN CỨU, MÀ LÀ ĐỐI THOẠI DI SẢN
Phát biểu tại buổi lễ, các nhà nghiên cứu, học giả đều thống nhất khẳng định: cuốn sách ra đời không nhằm tôn vinh một chiều, cũng không dừng lại ở việc ca ngợi hào quang quá khứ, mà hướng tới cách tiếp cận di sản bằng tư duy khoa học, đối thoại và phản biện.
Ở đó, Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương được đặt vào mạch chảy lịch sử – văn hóa – con người, được soi chiếu từ nhiều góc nhìn: tư tưởng nhân văn, ý thức cá nhân, tiếng nói phản biện xã hội, cũng như sức sống bền bỉ của tác phẩm trong đời sống đương đại. Cuốn sách vì thế trở thành một không gian gặp gỡ học thuật, nơi di sản không “đóng khung” trong quá khứ mà tiếp tục sống, tiếp tục lay động và đặt câu hỏi cho hiện tại.
3. NGUYỄN DU – TRÁI TIM NHÂN ĐẠO LỚN CỦA VĂN HÓA NHÂN LOẠI
Nhắc đến Nguyễn Du là nhắc đến một trái tim lớn của nhân loại, như nhiều học giả đã khẳng định tại buổi lễ. Giá trị căn cốt để đời của ông trước hết nằm ở tư tưởng nhân văn – nhân đạo sâu sắc, hiếm có trong lịch sử văn học phương Đông. Ở Nguyễn Du, con người được đặt vào trung tâm của mọi suy tư. Ông không viết để ca tụng quyền lực, không tô hồng lịch sử, mà viết cho những thân phận bé nhỏ yếu thế, đau khổ, bị chà xát bởi số phận. Đó là những con người bị cuốn vào vòng xoáy định mệnh, lễ giáo, tiền tài và quyền lực phi nhân.
Truyện Kiều không chỉ là một thiên truyện tài hoa, mà là bản cáo trạng nhân đạo sâu sắc đối với những thế lực đã đẩy con người vào bi kịch. Trong thế giới nghệ thuật của Nguyễn Du, nỗi đau không bị che giấu, cũng không bị làm nhẹ đi; nó được nhìn thẳng, được thấu cảm bằng một trái tim nhân ái hiếm có.
Chính vì vậy, giá trị của Nguyễn Du vượt khỏi biên giới dân tộc, chạm tới bản chất chung của nhân loại: nỗi đau, lòng trắc ẩn, khát vọng công bằng, phẩm giá và lương tri con người. Đó cũng là lý do Nguyễn Du được UNESCO vinh danh là Danh nhân văn hóa thế giới – một sự ghi nhận xứng đáng cho chiều sâu tư tưởng và giá trị phổ quát của di sản ông để lại.
Các đại biểu tham dự lễ ra mắt cuốn sách “Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương: Danh nhân – Thi hào – Giá trị di sản”.
4. HỒ XUÂN HƯƠNG – TIẾNG CƯỜI TỈNH THỨC VÀ PHẢN KHÁNG CỦA VĂN HÓA VIỆT
Nếu Nguyễn Du là tiếng khóc nhân đạo trầm sâu, thì Hồ Xuân Hương là tiếng cười tỉnh thức và phản kháng – một tiếng cười sắc sảo, bản lĩnh và đầy trí tuệ.
Giá trị để đời của Hồ Xuân Hương nằm ở tinh thần nhân bản mạnh mẽ, táo bạo và đi trước thời đại. Trong một xã hội phong kiến hà khắc, nơi người phụ nữ bị trói buộc bởi lễ giáo và định kiến, Hồ Xuân Hương đã dám can đảm cất lên tiếng nói bênh vực con người cá nhân, đặc biệt là quyền sống, quyền yêu và phẩm giá của người phụ nữ.
Thơ bà là sự giải phóng cá tính, phá vỡ những khuôn thước giả đạo đức, dám nói thẳng, nói thật về thân phận, khát vọng sống và khát vọng yêu bằng một ngôn ngữ dân gian giàu biểu tượng, giàu tính đa nghĩa và đầy sức gợi.
Tiếng cười trong thơ Hồ Xuân Hương không phải để giễu nhại đơn thuần, mà là một hình thức phản biện xã hội sâu sắc, là cách bảo vệ phẩm giá con người bằng trí tuệ, bản lĩnh và sự tự do nội tâm. Chính điều đó làm nên sức sống lâu bền của thơ bà: càng đọc càng mới, càng ngẫm càng sâu, đặc biệt trong bối cảnh hiện đại khi quyền con người và bình đẳng giới ngày càng được đề cao.
5. HAI TIẾNG NÓI – MỘT GIÁ TRỊ CHUNG: CON NGƯỜI VÀ LƯƠNG TRI, PHẨM GIÁ
Tại buổi lễ, nhiều tham luận đã nhấn mạnh: đặt Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương trong cùng một diễn ngôn không phải để so sánh hơn – kém, mà để thấy hai cách biểu đạt khác nhau nhưng cùng quy tụ về một giá trị chung: con người và phẩm giá con người.
Nguyễn Du đi vào nỗi đau bằng lòng trắc ẩn sâu xa, còn Hồ Xuân Hương đối diện bất công bằng tiếng cười phản kháng. Một bên là tiếng khóc thấm đẫm nhân đạo, một bên là tiếng cười tỉnh thức giàu bản lĩnh. Cả hai cùng làm giàu cho văn hóa Việt Nam bằng tinh thần nhân văn, tự do và nhân bản.
Nhà nghiên cứu Tuệ Nhã (Tác giả bài viết).
6. DI SẢN KHÔNG NẰM YÊN TRONG QUÁ KHỨ
Ra mắt cuốn sách “Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương: Danh nhân – Thi hào – Giá trị di sản” không chỉ là sự kiện học thuật, mà còn là lời nhắc nhở: Di sản không ngủ yên trong quá khứ, mà đang sống trong hiện tại và dẫn lối cho tương lai. Một nhà khoa học đã khẳng định tại buổi lễ: “Ai hiểu Truyện Kiều, người ấy hiểu cách làm người.”
Tôn vinh Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương không chỉ là sự tôn vinh hai thi hào lớn của dân tộc, mà sâu xa hơn là khẳng định và gìn giữ những giá trị nhân văn cốt lõi của văn hóa Việt Nam: lòng nhân ái, tinh thần tự do, khát vọng sống và phẩm giá con người. Chính những giá trị ấy, khi được tiếp nối một cách tỉnh thức và có trách nhiệm, sẽ không ngừng làm giàu cho đời sống tinh thần của dân tộc trong hiện tại và tương lai. Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương vì thế không chỉ thuộc về quá khứ, mà vẫn hiện diện sống động trong tinh thần của mọi thời đại. Chừng nào tác phẩm của họ còn được đọc, được suy ngẫm và được đặt vào những vấn đề của đời sống đương đại, thì chừng đó các giá trị nhân văn của văn hóa Việt Nam vẫn còn sống, còn lay động và còn dẫn lối. Vinh danh Nguyễn Du và Hồ Xuân Hương do vậy không chỉ là hành động tri ân lịch sử, mà còn là cách văn hóa Việt Nam tự soi chiếu chính mình: để nhớ về cội nguồn, để hiểu con người hôm nay và để bước tới tương lai bằng nhân văn, trí tuệ và phẩm giá con người.
