Nhà nghiên cứu Tuệ Nhã.
Trịnh Văn Cấn (tức Đội Cấn) – tên thật là Trịnh Văn Đạt, sinh năm 1881 tại làng Yên Nhiên, tổng Thượng Trưng, tỉnh Vĩnh Yên xưa (nay thuộc Phú Thọ).
Ông sinh ra trong giai đoạn đất nước chìm trong ách đô hộ thực dân, phong kiến, khi cả dân tộc bị chìm trong bóng tối nô lệ, nhân dân cơ cực, đói nghèo và mất nước.
Chính hoàn cảnh lịch sử nghiệt ngã ấy đã sớm hun đúc trong ông tinh thần yêu nước, ý chí phản kháng và khát vọng giành lại độc lập cho non sông.
Từ thuở thiếu thời, chàng trai Trịnh Văn Đạt đã sớm bộc lộ khí chất cương nghị, trung hậu, nghĩa khí. Khi thay anh trai đi lính, ông lấy tên anh là Trịnh Văn Cấn – cái tên sau này gắn liền với một trang sử bi hùng của dân tộc. Trong quân ngũ, Đội Cấn từng được cử đi đàn áp nghĩa quân Yên Thế, nhưng thay vì tuân lệnh mù quáng, ông lại cảm phục khí tiết Đề Thám – người thủ lĩnh nông dân vùng Yên Thế, đã khiến ông nhận ra đâu là chính – tà, đâu là công lý của dân tộc. Từ đó, trong lòng người lính trẻ âm ỉ ngọn lửa yêu nước – một ngọn lửa sẽ bùng lên dữ dội chỉ vài năm sau.
Nhà nghiên cứu Tuệ Nhã (áo vàng) trong chuyến đi điền dã Đền thờ cụ Đội Cấn.
Năm 1910, khi được điều về trại lính Khố xanh ở Thái Nguyên, Trịnh Văn Cấn bí mật kết nối những binh sĩ có tinh thần yêu nước, đồng thời liên hệ với các tù chính trị trong nhà lao Thái Nguyên, trong đó có Lương Ngọc Quyến – con trai chí sĩ Lương Văn Can, người từng du học Nhật Bản theo phong trào Đông Du. Sự gặp gỡ ấy là cuộc hội ngộ lịch sử giữa chí sĩ trí thức và thủ lĩnh binh lính, đặt nền móng cho một phong trào khởi nghĩa lớn lao sắp tới.
Theo nhiều tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Viện Sử học Việt Nam, đêm 30 rạng sáng 31 tháng 8 năm 1917, khi tiếng chuông nhà tù Thái Nguyên vừa điểm canh, Đội Cấn hạ lệnh nổ súng. Các cánh quân đồng loạt tấn công: tiêu diệt tên giám binh Pháp Noël cùng bọn tay sai phản động, phá nhà lao, giải phóng hơn 200 tù nhân chính trị (tư liệu Pháp ghi 203, tư liệu Việt ghi 230 người).
Ngay trong đêm ấy, ngọn cờ “Đại Hùng Quốc” tung bay trên dinh Công sứ – biểu tượng cho khát vọng tự do, tự chủ. Một chính quyền cách mạng non trẻ được thành lập: Trịnh Văn Cấn được tôn làm “Đại Đô đốc”, Lương Ngọc Quyến giữ chức “Quân sư”. Nghĩa quân nhanh chóng chiếm kho bạc, kho vũ khí, làm chủ tỉnh lỵ Thái Nguyên trong nhiều ngày – một kỳ tích chưa từng có trong thời thuộc địa.
Nhà báo người Pháp J. Vancheron, trong bản tường thuật đăng ở Paris năm 1918, phải thừa nhận: “Chưa từng có một binh biến thuộc địa nào lại được tổ chức chặt chẽ, có tuyên ngôn độc lập và chính quyền cách mạng như ở Thái Nguyên.”
Cuộc khởi nghĩa khiến chính quyền thực dân rung chuyển, phải điều binh từ Bắc Ninh, Bắc Giang, Hà Nội để đàn áp. Dù tương quan lực lượng chênh lệch, nhưng nghĩa quân đã cầm cự suốt 6 tháng 7 ngày, từ Thái Nguyên tới Quân Chu – Núi Pháo, dưới sự chỉ huy kiên định của Đội Cấn và sự mưu lược của Lương Ngọc Quyến. Khi Lương Ngọc Quyến bị thương nặng và tuẫn tiết, Trịnh Văn Cấn vẫn không lùi bước. Ông cùng hơn 100 nghĩa sĩ tiếp tục chiến đấu giữa rừng núi Đại Từ, được đồng bào Dao che chở. Cuối tháng 12 năm 1917, khi bị thương nặng, biết việc lớn khó thành, ông bình thản rút súng tự kết liễu, giữ trọn khí tiết của người anh hùng. Ông ra đi ở tuổi 37, để lại trong lòng dân tộc một tấm gương bất tử.
Nhà nghiên cứu Tuệ Nhã (áo vàng) chụp ảnh lưu niệm cùng Đoàn công tác tại Đền thờ Đội Cấn, thành phố Thái Nguyên.
Khởi nghĩa Thái Nguyên là cuộc nổi dậy lớn nhất ở Việt Nam trong thời kỳ Thế chiến thứ nhất, làm rung chuyển bộ máy cai trị của thực dân Pháp. Tuy thất bại về quân sự, nhưng thắng lợi tinh thần của khởi nghĩa là vô cùng to lớn. Đó là lời khẳng định mạnh mẽ ý chí “vì nước quên thân”, “chết vinh hơn sống nhục” của người Việt Nam. Từ đây, lòng yêu nước bị dồn nén bao năm được bùng lên như lửa cháy, thắp sáng niềm tin vào con đường giành độc lập dân tộc. Các nhà sử học đánh giá, Khởi nghĩa Thái Nguyên là cầu nối giữa phong trào Cần Vương cuối thế kỷ XIX và phong trào cách mạng đầu thế kỷ XX, mở đường cho Việt Nam Quốc dân Đảng, cho Xô viết Nghệ Tĩnh, cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam sau này.
Khởi nghĩa Thái Nguyên đã chứng minh: người Việt Nam có thể tự tổ chức, tự quản, tự tuyên bố độc lập, dù chỉ trong một khoảng thời gian ngắn ngủi – nhưng đủ để gieo mầm cho một niềm tin vĩ đại.
Trịnh Văn Cấn – người đội trưởng bình dị của đội lính khố xanh – đã trở thành biểu tượng của lòng trung nghĩa và bất khuất. Khi kẻ thù bắt vợ con, người thân để uy hiếp, ông vẫn không khuất phục. Giữa phút giây đau đớn tột cùng, ông chọn hy sinh tình riêng để giữ trọn nghĩa lớn, chọn cái chết để bảo toàn danh dự, chọn Tổ quốc hơn sinh mệnh.
Cái chết của ông không phải là dấu chấm hết, mà là dấu chấm than trong lịch sử – nhắc nhở hậu thế về lòng trung dũng, khí tiết và tinh thần tự chủ của dân tộc Việt Nam.
Không cúi đầu trước gông cùm xiềng xích, cụ chọn đường ngẩng mặt với non sông. Chết mà sống – sống trong lòng đất nước, máu Đội Cấn nhuộm đỏ sắc anh hùng.
Nhà nghiên cứu Tuệ Nhã (thứ 2 từ trái sang, hàng cuối) chụp ảnh lưu niệm cùng Đoàn công tác tại Đền thờ Đội Cấn, thành phố Thái Nguyên.
Nhà văn Phùng Văn Khai, khi về dâng hương tưởng niệm Anh hùng Trịnh Văn Cấn tại Thái Nguyên, đã xúc động viết kính cụ những vần thơ sau:
“Kính cẩn dâng hương, anh hùng họ Trịnh thiên thu bất diệt… Tiền nhân nêu gương sáng, hậu nhân nối chí anh hùng.”
Hình tượng Đội Cấn không chỉ sống trong sử sách, mà sống trong lòng dân, trong nén nhang chiều đông ở Đền thờ Quân Chu, trong ánh mắt tự hào của bao thế hệ học trò vùng đất Thép.
Tấm gương Trịnh Văn Cấn không chỉ là niềm tự hào của dòng họ Trịnh hay nhân dân Thái Nguyên, mà là niềm kiêu hãnh của cả dân tộc Việt Nam.
Lịch sử là dòng sông bất tận, và mỗi con người, mỗi dòng họ là một mảnh ghép trong bức tranh vĩ đại ấy. Họ Trịnh – dòng họ hiếu học, trung nghĩa – từ các tướng lĩnh thời Hùng Vương đến những anh hùng thời đại Hồ Chí Minh, đều góp phần bồi đắp nên mạch nguồn bất tận của non sông gấm vóc.
Hôm nay, trong hòa bình và độc lập, chúng ta càng phải sống sao cho xứng đáng với những gì cha ông đã đánh đổi, tiếp nối tinh thần Đội Cấn – kiên trung, bất khuất, yêu nước và phụng sự.
Hà Nội đã có phố Đội Cấn và phố Lương Ngọc Quyến – một sự ghi nhận đáng trân trọng. Tuy nhiên, nhiều đô thị lớn khác vẫn chưa có những con đường, công trình hay di tích tưởng niệm xứng đáng.
Vì vậy, xin kiến nghị:
- Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cùng UBND các tỉnh, thành như Thái Nguyên, Vĩnh Phúc, Hải Phòng, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh… xem xét đặt tên phố Đội Cấn – Lương Ngọc Quyến tại trung tâm các đô thị.
- Tại mỗi địa phương, nên có “Bia chiến công Khởi nghĩa Thái Nguyên” khắc song ngữ Việt – Anh, tích hợp mã QR dẫn tới hồ sơ số, bản đồ tương tác, hình ảnh tư liệu.
- Tỉnh Thái Nguyên cần quy hoạch “Không gian ký ức Khởi nghĩa 1917”, gồm: Nhà lao Thái Nguyên, dinh Công sứ, đền thờ Đội Cấn – Lương Ngọc Quyến và con đường rút về Quân Chu, Núi Pháo.
Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai (mặc quân phục) tại Đền thờ Đội Cấn, thành phố Thái Nguyên.
Đề nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo bổ sung nội dung Khởi nghĩa Thái Nguyên vào chương trình Lịch sử phổ thông mới, trong phần “Phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX”.
Các Sở Giáo dục có thể tổ chức “Giờ học ngoài lớp – Đi bộ ký ức”: cho học sinh thăm Đền thờ Đội Cấn, đọc văn bia, nghe kể chuyện “Đêm 30 tháng 8 năm 1917”. Đồng thời, ứng dụng công nghệ số (AR/VR) để tái hiện cảnh khởi nghĩa, giúp thế hệ trẻ trải nghiệm lịch sử bằng công nghệ hiện đại – để lịch sử không chỉ là quá khứ, mà sống động trong hiện tại.
Từ tấm gương Đội Cấn, có thể rút ra ba bài học quý giá:
- Bài học về tổ chức và kỷ luật: Thành công của ông đến từ sự chuẩn bị kỹ lưỡng, bí mật, kỷ luật – bài học cho quản trị và lãnh đạo hiện đại.
- Bài học về lòng trung nghĩa: Biết thất bại vẫn chọn hy sinh, giữ trọn khí tiết – bài học về bản lĩnh đạo đức.
- Bài học về khát vọng độc lập và sáng tạo: Dám thách thức trật tự thực dân, dám mơ giấc mơ lớn – bài học về tinh thần đổi mới và tự cường hôm nay.
Khởi nghĩa Thái Nguyên 1917 là một khúc tráng ca bi hùng của dân tộc. Dù chỉ kéo dài 6 tháng 7 ngày, nhưng ngọn lửa ấy đã soi sáng cả một giai đoạn lịch sử, hun đúc tinh thần độc lập tự cường của người Việt Nam.
Trịnh Văn Cấn – Đại Đô đốc của Quang Phục quân, đã chọn cái chết để bảo toàn danh dự. Lương Ngọc Quyến – người đồng chí tri âm tri kỷ, đã chọn ngọn lửa để giữ trọn niềm tin. Hai ngọn lửa ấy hòa vào nhau, thành ánh sáng bất diệt của lòng yêu nước Việt Nam.
Hơn một thế kỷ đã trôi qua, nhưng tinh thần Đội Cấn – Lương Ngọc Quyến vẫn là lời nhắc nhở thiêng liêng cho các thế hệ hôm nay: Rằng độc lập không tự nhiên mà có, tự do không phải là món quà, mà là kết tinh của máu xương, trí tuệ và niềm tin của nhiều thế hệ Việt Nam.
Chúng ta – thế hệ hôm nay có bổn phận thắp sáng lại ngọn lửa ấy trong tâm hồn tuổi trẻ Việt Nam, để lòng yêu nước không chỉ là cảm xúc, mà trở thành ý chí hành động, sáng tạo, và trách nhiệm công dân.
Xin kính đề nghị các cấp, các ngành, các tổ chức văn hóa – giáo dục – lịch sử phối hợp nghiên cứu, dựng bia tưởng niệm, đặt tên đường, tổ chức hoạt động giáo dục ký ức lịch sử về Đội Cấn – Lương Ngọc Quyến với Khởi nghĩa Thái Nguyên, để tinh thần bất khuất ấy sống mãi cùng dân tộc.
Nhà nghiên cứu Tuệ Nhã (thứ 4 từ trái sang) chụp ảnh lưu niệm cùng Đoàn công tác tại Đền thờ Đội Cấn, thành phố Thái Nguyên.
Khép lại dòng chảy lịch sử hơn một thế kỷ trước, Khởi nghĩa Thái Nguyên 1917 vẫn vang vọng như một bản hùng ca bất tử về ý chí độc lập và lòng yêu nước của dân tộc Việt Nam. Trịnh Văn Cấn và Lương Ngọc Quyến, bằng máu xương và niềm tin son sắt, đã chứng minh rằng dù trong đêm dài nô lệ, dân tộc ta chưa bao giờ cam chịu cúi đầu. Cuộc khởi nghĩa tuy không giành thắng lợi cuối cùng, nhưng đã thắp lên ngọn lửa tỉnh thức, khẳng định khả năng tự tổ chức, tự lãnh đạo và tự tuyên bố độc lập của người Việt Nam. Đó là một dấu mốc tinh thần đặc biệt quan trọng, nối liền truyền thống yêu nước chống ngoại xâm với những phong trào cách mạng hiện đại sau này.
Hôm nay, khi đất nước đã hòa bình, độc lập và hội nhập, tinh thần Đội Cấn – Lương Ngọc Quyến càng mang ý nghĩa thời sự sâu sắc. Lòng yêu nước không chỉ được thể hiện trong chiến tranh, mà còn trong lao động sáng tạo, trong trách nhiệm công dân, trong việc gìn giữ ký ức lịch sử và bồi đắp giá trị văn hóa dân tộc. Tưởng niệm các anh hùng không chỉ là tri ân quá khứ, mà còn là lời cam kết với tương lai: sống xứng đáng với những hy sinh đã làm nên Tổ quốc hôm nay, để ngọn lửa yêu nước tiếp tục được trao truyền bền bỉ qua các thế hệ Việt Nam.
Hà nội mùa Thu 2025
