Nhà nghiên cứu Tuệ Nhã.
Một sáng trong lành, gió nhẹ khẽ mơn man từng tán lá cây xanh mướt, trời đất như khoác lên mình tấm áo mới. Từng vệt nắng vàng trải dài trên những triền đồi, khẽ rót xuống không gian thứ ánh sáng dịu dàng, khiến lòng người bỗng dâng trào niềm hứng khởi khó tả. Trong khung cảnh ấy, đoàn nghiên cứu chúng tôi tiếp tục bước chân trên hành trình Điền dã – chuyến hành trình tìm lại những mạch nguồn tư liệu sống động để làm dày thêm trang sử Họ Trịnh trong tiến trình lịch sử Việt Nam. Điểm dừng chân lần này của chúng tôi là Đền thờ cụ Trịnh Đội Cấn – người thủ lĩnh nghĩa quân Thái Nguyên, bậc anh hùng bất khuất đầu thế kỷ XX. Ngôi đền tọa lạc uy nghi trên ngọn đồi cao giữa thành phố Thái Nguyên, như một cột mốc lịch sử sừng sững, để hậu thế muôn đời ghi nhớ tinh thần quật khởi và khí phách của một người con ưu tú dòng họ Trịnh, cũng là niềm tự hào bất diệt của dân tộc.
Đội Cấn, hay Trịnh Văn Cấn (tên thật là: Trịnh Văn Đạt, 1881 – 11 tháng 1 năm 1918).
1. Dấu ấn của một ngày đặc biệt
Từ xa, ngôi đền khang trang, uy linh hiện ra trên ngọn đồi cao, ngay cạnh nghĩa trang Liệt sĩ tỉnh Thái Nguyên. Không gian vừa linh thiêng vừa gần gũi, nhắc nhớ quá khứ oanh liệt, vừa khẳng định sự trường tồn của những giá trị lịch sử. Những nụ cười ấm áp, thân tình của bà con Họ Trịnh tại địa phương như lời chào đón nồng hậu, khiến bước chân đoàn chúng tôi thêm phần vững chãi.
Trước mắt chúng tôi là kiến trúc ngôi đền được tu bổ, tôn tạo với nét trang nghiêm, bề thế. Những cột gỗ sơn son thiếp vàng, những câu đối, hoành phi rực rỡ như tỏa sáng thêm ý nghĩa tôn vinh một bậc anh hùng. Mùi trầm hương lan tỏa, quyện cùng gió núi đại ngàn, khiến lòng người lắng lại trong niềm thành kính. Tất cả gợi lên cảm giác như đang được trò chuyện với tiền nhân, được sống lại cùng dòng chảy lịch sử bi hùng của dân tộc.
Giáo sư Trần Đăng Suyền (bìa phải) và nhà nghiên cứu Tuệ Nhã.
2. Trịnh Đội Cấn – người con ưu tú của dòng họ Trịnh, vị anh hùng bất khuất của dân tộc
Trong không gian thiêng liêng ấy, đoàn nghiên cứu đã cùng nhau ôn lại cuộc đời và sự nghiệp cụ Trịnh Đội Cấn – một tấm gương sáng ngời của tinh thần yêu nước đầu thế kỷ XX. Sinh ra trong một gia đình thuộc dòng họ Trịnh, cụ sớm thấm nhuần truyền thống yêu nước, tinh thần nghĩa khí. Khi lớn lên, cụ tham gia quân đội triều đình, rồi trở thành thủ lĩnh phong trào khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917.
Cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên do Đội Cấn lãnh đạo đã làm chấn động dư luận trong và ngoài nước. Dù chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn, nhưng đã thể hiện khí phách kiên cường, tinh thần “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”. Cụ Đội Cấn cùng nghĩa quân đã kiên gan chiến đấu, ghi dấu son trong lịch sử đấu tranh chống thực dân Pháp. Câu chuyện thương tâm kể lại rằng: khi thực dân Pháp bắt vợ con và toàn bộ người thân của cụ để gây sức ép, bắt cụ phải đầu hàng, nhưng cụ đã cứng rắn, bất khuất, chấp nhận hy sinh cái riêng vì đại nghiệp chung của dân tộc. Sự hy sinh cao cả của cụ không chỉ là mất mát của một dòng họ, một địa phương, mà đã trở thành niềm tự hào chung của cả dân tộc.
Các nhà văn, nhà nghiên cứu trong chuyến đi điền dã Đền thờ cụ Đội Cấn.
Chúng tôi nghiêng mình kính dâng nén hương thơm trước anh linh cụ, mà lòng ngẹn ngào, không khỏi bồi hồi xúc động. Trong khoảnh khắc ấy, mỗi người đều thấy rõ trách nhiệm thiêng liêng của mình: tiếp tục gìn giữ, khai thác, nghiên cứu và lan tỏa những giá trị lịch sử mà các bậc tiền nhân đã để lại, để có sự ghi nhận xúng đáng với công lao ấy.
Phát biểu tại buổi làm việc, nhà văn Phùng Văn Khai – Trưởng ban Biên soạn kỷ yếu: “Họ Trịnh trong tiến trình lịch sử Việt Nam” xúc động: Tiếp nối truyền thống và công lao đóng góp to lớn của các bậc tiền nhân họ Trịnh, chúng ta hôm nay có dịp hội tụ, cùng nhau ôn lại và khẳng định những giá trị bền vững mà các cụ đã để lại. Tôi cho rằng việc biên soạn, bổ sung Kỷ yếu là một nhiệm vụ thiêng liêng, nhằm làm sáng rõ thêm những danh thần, danh tướng, những nhân vật kiệt xuất của dòng họ. Chính nhờ có những con người như cụ Trịnh Đội Cấn mà hôm nay chúng ta mới có cơ hội được tưởng nhớ và tri ân trong không khí trang trọng này.
Nhà nghiên cứu Tuệ Nhã (bìa trái đang ghi chép) cùng các nhà văn, nhà nghiên cứu trong chuyến đi điền dã Đền thờ cụ Đội Cấn.
Đứng trước ngôi đền khang trang, uy linh, tôi thực sự xúc động và biết ơn các thế hệ con cháu đã chăm sóc, giữ gìn. Đồng thời, tôi mong muốn các nhà nghiên cứu quan tâm sâu hơn tới những nhân vật nổi bật ở thời đại Hồ Chí Minh như cụ Trịnh Đình Cửu, Trịnh Văn Bô, Trịnh Đình Thảo, Trịnh Tố Tâm… để các giá trị lịch sử ấy được tôn vinh và lan tỏa cho muôn đời sau.
Ôngng Trịnh Thế Dụng – Chủ tịch Hội đồng họ Trịnh tỉnh Thái Nguyên và các thành viên Hội đồng họ Trịnh tỉnh Thái Nguyên tỏ lòng biết ơn chân thành tới đoàn nghiên cứu đã dày công sưu tầm, biên soạn những tư liệu quý về dòng họ Trịnh ở Thái Nguyên và nhiều địa phương khác. Sự quan tâm, đóng góp của quý vị là nguồn động viên to lớn, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử – văn hóa của họ Trịnh, đồng thời làm rõ hơn công lao, đóng góp của tổ tiên trong suốt chiều dài lịch sử, tin rằng công trình nghiên cứu này sẽ trở thành niềm tự hào, động lực để các thế hệ con cháu tiếp tục gìn giữ, phát huy truyền thống, xây dựng quê hương, đất nước ngày càng giàu đẹp.
Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai (Trưởng ban Biên soạn kỷ yếu) phát biểu.
Ông Trịnh Bá Uy -Thường trực họ Trịnh Việt Nam phát biểu tri ân sâu sắc tới nhà văn Phùng Văn Khai cùng đoàn nghiên cứu – những người đã dành nhiều tâm huyết, trực tiếp đến nhiều địa phương, thực hiện các chuyến điền dã, sưu tầm tư liệu quý báu để biên soạn nên những bộ sách có giá trị. Đây không chỉ là công trình khoa học, mà còn là nghĩa cử tri ân đối với tiền nhân, những bậc danh nhân họ Trịnh đã có nhiều cống hiến to lớn cho đất nước.
3. Ý nghĩa chuyến điền dã – thu thập tư liệu, làm sáng rõ lịch sử
Chuyến điền dã lần này không chỉ là dịp tri ân cụ Đội Cấn, mà còn là bước quan trọng trong quá trình thu thập tư liệu phục vụ biên soạn Kỷ yếu Họ Trịnh trong tiến trình lịch sử Việt Nam. Tại Đền thờ, chúng tôi đã được bà con, các nhà quản lý di tích, cùng những người cao tuổi địa phương nhiệt tình chia sẻ những câu chuyện, những tư liệu quý báu liên quan đến thân thế, sự nghiệp và di sản tinh thần của cụ.
Nhà nghiên cứu Tuệ Nhã (thứ 2 bìa phải) cùng các nhà văn, nhà nghiên cứu tại Đền thờ cụ Đội Cấn.
Ngoài ra, đoàn cũng ghi chép lại nhiều câu chuyện dân gian, ký ức truyền miệng về khởi nghĩa Thái Nguyên, về sự gắn bó của nhân dân Thái Nguyên với người anh hùng Trịnh Đội Cấn. Những lời kể dung dị nhưng chứa chan xúc động ấy chính là chất liệu sống động, giúp lịch sử được tái hiện chân thực và giàu sức truyền cảm hơn.
Chúng tôi cũng tìm hiểu thêm về quá trình tôn tạo đền thờ, về công tác tri ân của chính quyền và nhân dân tỉnh Thái Nguyên đối với cụ Đội Cấn. Đây chính là minh chứng sinh động cho việc truyền thống lịch sử không hề mai một, mà vẫn được nối tiếp, bồi đắp trong đời sống hiện đại.
Nhà nghiên cứu Tuệ Nhã (ngoài cùng bìa trái) chụp hình lưu niệm cùng các nhà văn, nhà nghiên cứu trong chuyến đi điền dã Đền thờ cụ Đội Cấn.
4. Họ Trịnh – dòng chảy lịch sử trải dài qua các thời kỳ
Nhắc đến cụ Đội Cấn cũng là dịp để khẳng định: dòng họ Trịnh không chỉ đóng góp một cá nhân anh hùng, mà còn có truyền thống lâu dài, trải rộng trong lịch sử dân tộc. Từ thời trung đại, với những vị quan họ Trịnh tận trung báo quốc, cho đến thời cận đại và hiện đại, với những nhà khoa bảng, những chí sĩ yêu nước, những nhà cách mạng, trí thức, văn nghệ sĩ, dòng họ Trịnh luôn hiện diện trong tiến trình dựng nước và giữ nước.
Có thể kể đến thời Lê – Trịnh, dòng họ Trịnh đã gánh vác trọng trách bảo vệ, tổ chức đất nước, để lại nhiều dấu ấn trong chính trị, quân sự và văn hóa. Sang thời cận đại, nhiều nhân vật họ Trịnh đã góp phần vào phong trào yêu nước chống Pháp, chống Nhật. Thế kỷ XX và XXI, họ Trịnh tiếp tục có những người con ưu tú trong các lĩnh vực khoa học, văn hóa, giáo dục, chính trị, quốc phòng, đóng góp vào sự phát triển bền vững của đất nước.
Sự hiện diện của Đền thờ Trịnh Đội Cấn tại Thái Nguyên không chỉ nhắc nhớ một cá nhân anh hùng, mà còn biểu tượng cho cả truyền thống bất khuất, kiên trung của dòng họ Trịnh nói riêng và dân tộc Việt Nam nói chung.
Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai chụp hình lưu niệm cùng các nhà văn, nhà nghiên cứu trong chuyến đi điền dã Đền thờ cụ Đội Cấn.
Khi rời Đền thờ cụ Đội Cấn, lòng mỗi người đều đong đầy cảm xúc. Một ngày nắng vàng, gió mát, thiên nhiên và con người như hòa quyện bởi: thiên thời – địa lợi – nhân hòa, đã trở thành dấu ấn khó phai trong hành trình điền dã của chúng tôi. Chúng tôi mang về không chỉ những tư liệu quý báu, mà còn mang theo ngọn lửa nhiệt huyết, niềm tin và trách nhiệm, cũng như tình cảm của con cháu gia tộc họ Trịnh, để tiếp tục hành trình tri ân, kết nối và làm sáng rõ lịch sử dòng họ.
Như vệt nắng trải dài trên triền đồi cây xanh, những đóng góp của Họ Trịnh trong lịch sử dân tộc cũng trải dài qua nhiều thế kỷ, để lại những dấu ấn sâu đậm. Chuyến điền dã về với cụ Trịnh Đội Cấn chính là một minh chứng sống động cho mạch nguồn ấy – mạch nguồn của niềm tự hào, của tinh thần bất khuất và của khát vọng trường tồn.
