Tác giả Nguyễn Thị Tâm
Thượng tá, nhà văn Phùng Văn Khai là một cây bút tài năng trên nhiều mặt sáng tác với các thể loại bút ký, truyện ngắn, thơ, báo chí… Tuy vậy, chính tiểu thuyết lịch sử là thể loại tạo nên dấu ấn riêng và khẳng định vị trí quan trọng của ông trong dòng chảy văn học đương đại Việt Nam.
Nhà văn Phùng Văn Khai từng gây tiếng vang với tiểu thuyết Ngô Vương, tác phẩm đã giúp ông giành giải thưởng tại Cuộc thi tiểu thuyết (2014 – 2019) do Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức. Đến cuối năm 2024, ông tiếp tục khẳng định vị thế của mình trong dòng văn học lịch sử khi cho tái bản của bộ tiểu thuyết về vương triều Tiền Lý. Bộ sách gồm bốn tập: Nam Đế Vạn Xuân; Triệu Vương phục quốc; Lý Đào Lang Vương và Lý Phật Tử định quốc. Mỗi tập trong bộ tiểu thuyết này được xây dựng theo lối chương hồi – một hình thức mang đậm sắc thái cổ điển – nhưng lại được thổi vào tinh thần hiện đại, táo bạo và đầy sáng tạo. Qua đó, Phùng Văn Khai không chỉ tái hiện sinh động một giai đoạn lịch sử hào hùng, mà còn thể hiện khát vọng đưa lịch sử đến gần với độc giả hôm nay bằng cái nhìn mới mẻ, sâu sắc hơn.
Bộ tiểu thuyết lịch sử về vương triều Tiền Lý của nhà văn Phùng Văn Khai.
Thông qua bốn tập tiểu thuyết viết về vương triều Tiền Lý, người đọc đã thấy được sự bền bỉ theo đuổi một hành trình sáng tạo, phục dựng một giai đoạn rực rỡ nhưng vẫn còn bị khuất lấp trong dòng chảy văn chương đương đại kết hợp với lịch sử của tác giả.
Tác phẩm của ông không chỉ dừng lại ở việc tái hiện những dấu mốc thăng trầm của một triều đại hay chân dung các bậc anh hùng dân tộc. Ẩn sau lớp vỏ sự kiện là nỗ lực phác họa lại cả một thời kỳ: Nông nghiệp, tâm linh, quân sự, chính trị, ẩm thực, trang phục, dân gian, cung đình… tất cả được tái hiện sống động, gợi mở một bức tranh lịch sử toàn diện, đậm đặc bản sắc và tinh thần dân tộc.
Hành trình phục dựng lịch sử qua loạt tiểu thuyết của Phùng Văn Khai không chỉ là sự tri ân quá khứ hay ngợi ca tinh thần bất khuất của dân tộc, mà còn phản ánh rõ nét tư tưởng chủ đạo xuyên suốt sáng tác của anh: khẳng định bản sắc văn hóa Việt Nam – một nền văn hóa có sức sống mãnh liệt, độc đáo và bình đẳng khi đặt bên cạnh các nền văn minh trong khu vực. Dòng chảy ngầm của lịch sử được phục dựng mạnh mẽ trong từng trang viết, cho thấy niềm tin của tác giả vào giá trị cốt lõi của dân tộc mình trong suốt tiến trình dựng nước và giữ nước.
Tác giả Nguyễn Thị Tâm trong một buổi giao lưu.
Điểm mạnh của tác phẩm dễ nhận thấy hầu hết là các nhân vật, dù nhân vật chính hay phụ, nhân vật đáng trân trọng, cảm phục hay nhân vật tàn bạo, đáng ghét đều được nhà văn lột tả khá rõ nét cả diện mạo bề ngoài, cả về tính cách, phẩm hạnh và các hành vi. Bởi vậy, các nhân vật đều neo lại trong lòng độc giả, cả khi đã đọc xong sách. Từ sư phụ, xuất hiện từ khi mở đầu hồi thứ nhất, một lữ hành như một cái chấm nhỏ nhấp nhô trên con đường mờ mịt, nhưng rồi “Cái chấm nhỏ” lớn dần rồi rõ mồn một như một chấm son rực rỡ. “Từ sư phụ vốn không chỉ đạo hạnh cao thâm, tính tình khoáng đạt mà còn giỏi y thuật, chữ nghĩa, đặc biệt các việc tầm tang canh cửu, thổ mộc, lục nghệ, sư phụ đều tinh thông…” (Nam Đế Vạn Xuân, tr 55). Không chỉ lo việc phật pháp, Từ sư phụ còn rất chú trọng dạy võ nghệ, đạo lý truyền thống lịch sử vùng đất Giao Châu cho các tiểu tăng. Tinh Thiều sau 10 năm được Từ sư phụ trui rèn đã thành chàng trai 18 vạm vỡ, làu làu kinh sử, võ thuật tinh thông xin phép được rời cổ tự xuất sơn, trước là đi các vùng khắp xứ Giao Châu để xem xét hình sông thế núi, tiếp đó sang phương Bắc nghiên cứu quân chế, binh giáp xem người phương Bắc có gì ưu việt mà ngàn năm nay chiếm cứ nước ta.
Khai thác một thời kỳ lịch sử còn nhiều khoảng trống trong chính sử, nhà văn không coi đó là trở ngại, mà trái lại, biến nó thành cơ hội để sáng tạo. Những mảng tối, những khoảng lặng chưa được ghi chép đầy đủ trở thành mảnh đất màu mỡ cho trí tưởng tượng cất cánh. Trên nền tảng dã sử và những gì còn sót lại từ truyền thuyết, tác giả đã khéo léo hư cấu, tái hiện những chi tiết vừa lạ vừa quen, vừa gợi cảm hứng lịch sử, vừa giàu tính nhân văn. Qua đó, tạo nên một không gian nghệ thuật đậm chất riêng. Các nhân vật trung tâm như Lý Nam Đế, Triệu Quang Phục, Lý Thiên Bảo, Lý Phật Tử… hiện lên trong tác phẩm vừa gần gũi, vừa mới mẻ được định hình bằng một bút pháp linh hoạt giữa chất lãng mạn và hiện thực. Là một tiểu thuyết gia, Phùng Văn Khai quý trọng từng sự kiện, từng chi tiết nhỏ của lịch sử, đặt nó vào đúng thời điểm phù hợp với bức tranh văn hóa thời đại để lịch sử bừng sáng, sống động, rõ nét và không mâu thuẩn với thực tế. Khi Lý Thiên Bảo chọn Dã Năng làm căn cứ, cho xây chùa và rất chú trọng công tác dân vận đúng vào thời điểm Phật giáo đang có ảnh hưởng lớn đã hứa hẹn những thành công sau này. Cũng từ cơ sở sử liệu, nhà văn đã hư cấu tạo nên nhiều tình huống, chi tiết hấp dẫn cuốn hút người đọc. Để tranh thủ được sự ủng hộ, sự tin tưởng tuyệt đối của bát tộc, Lý Thiên Bảo đã có nhiều chủ trương, biện pháp thu phục lòng tin dân chúng. Một trong những chủ trương, biện pháp hàng đầu là lắng nghe ý kiến người dân mà tám vị tộc trưởng là người đại diện. Sau khi các tộc trưởng nhiệt thành tham gia ý kiến để xây dựng lực lượng quân sĩ Vạn Xuân thì kế sách đánh đuổi giặc phương Bắc của vị chủ công Lý Thiên Bảo chính là: “Ta muốn làm theo kế sách của các bậc minh quân thuở trước, đuổi giặc về chứ không giết tận để gây thù chuốc oán, binh lửa liên miên.Muốn đuổi được giặc dữ quân ta trước phải tự cường. Nay ta binh ít lương mỏng, tất chưa thể đối chiến với bọn Lữ Phạm, Mông Kỳ. Nhưng ta không thể dây dưa ngày tháng, bởi nếu Trung Nguyên yên ổn, Tiêu thị bình định được nội loạn Hầu Cảnh tất sẽ không buông tha Vạn Xuân. Bởi vậy, binh ta phải biết lấy ít địch nhiều, tìm chỗ hiểm của giặc mà đánh đuổi chúng. Xin các tộc trưởng cùng chúng tướng chỉ ra kế sách để cùng bàn luận” (Lý Đào Lang Vương – trang 37).
Tác giả Nguyễn Thị Tâm (giữa) với các bạn sinh viên.
Lời nói của chủ công Lý Thiên Bảo đã làm các tộc trưởng và chúng tướng cảm phục, đồng thời quyết tâm đánh đuổi giặc ngoại xâm. Nhiều kế sách được bàn bạc, thống nhất, thực thi.
Sự kết hợp tinh tế đó tạo nên một chất văn riêng: vừa mềm mại, thi vị như thơ ca, vừa đậm đặc hơi thở cuộc sống, lại ánh lên vẻ kỳ vĩ của truyền thuyết dân gian. Chính sự hòa quyện ấy khiến các tiểu thuyết lịch sử của anh mang vóc dáng lớn. Đồng thời, tiểu thuyết lịch sử cũng cho thấy một cây bút sáng tạo bền bỉ, một nhà văn giàu tình yêu với lịch sử và dân tộc, điều chỉ có ở những người viết dám dấn thân và dám tin vào giá trị lâu bền của văn chương lịch sử.
N.T.T
