Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai.
Trong công cuộc chống giặc ngoại xâm, triều Lý đã xuất hiện nhiều tướng lĩnh tài giỏi mà nổi trội nhất, đi vào sử sách sáng chói nhất là Thái úy Lý Thường Kiệt với võ công phạt Tống bình Chiêm vang danh lịch sử. Tài năng quân sự của Lý Thường Kiệt đã được các sử gia đời sau hết lòng khen ngợi. Dưới ngòi bút các sử quan triều đại phong kiến, hẳn nhiên các tướng lĩnh thuộc quyền, cùng chung sức đồng lòng đánh giặc với Lý Thường Kiệt ít nhiều đã được nhắc tới, nhưng dường như còn chưa thỏa đáng. Với phương thức chiến tranh thời phong kiến sử dụng sức người là chính, hẳn nhiên để đương đầu và đánh thắng với các đạo quân xâm lược phương Bắc hùng mạnh, thống soái quân đội Lý Thường Kiệt phải có trong tay những tướng giỏi về bộ binh, tượng binh, đặc biệt là thủy binh. Ta nên nhớ rằng, khi đánh đòn phủ đầu vào Khâm Châu, Liêm Châu, Lý Thường Kiệt đã hành quân bằng thủy binh vượt biển đánh tan các thành trì nhà Tống.
Với nguồn sử liệu ít ỏi nhưng thống nhất cho rằng, đầu năm 1076, ngay sau khi đại phá quân Tống ở Châu Ung, Châu Khâm và Châu Liêm trở về, Lý Thường Kiệt đã lập tức bố trí lực lượng quân đội ở những vị trí hiểm yếu nhất, sẵn sàng đón đánh quân Tống. Toàn bộ lực lượng bộ binh do Lý Thường Kiệt trực tiếp chỉ huy. Thủy binh do Hoằng Chân, Chiêu Văn và Lý Kế Nguyên chỉ huy. Bộ phận thủy binh do Lý Kế Nguyên chỉ huy đóng giữ ở vùng duyên hải Đông Bắc, sẵn sàng đánh trả đạo thủy binh của nhà Tống.
Danh tướng Lý Kế Nguyên.
Tại miền duyên hải Đông Bắc, Lý Kế Nguyên đã lập công lớn. Ông đã chỉ huy thủy binh chặn đứng giặc ở Vĩnh An, khiến kế hoạch cấp tốc hành quân để hỗ trợ cho bộ binh của chúng bị thất bại. Từ Vĩnh An, giặc điên cuồng mở đường máu để tiến vào châu thổ nước ta nhưng đều bị đánh bại. Toàn bộ thủy binh giặc buộc phải cụm lại ở cửa sông Đông Kênh.
Chiến công của Lý Kế Nguyên có ý nghĩa rất to lớn đối với thắng lợi chung của toàn bộ cuộc kháng chiến chống Tống. Việc chặn đứng và vô hiệu hóa lực lượng thủy binh Tống ở Vĩnh An đã khiến cho mưu đồ chung của Quách Quỳ và Triệu Tiết bị sụp đổ. Từ đây, đại binh của nhà Tống lâm vào thế bế tắc, khủng hoảng ngày càng nghiêm trọng. Kế hoạch vượt sông Cầu không sao thực hiện được. Những mục tiêu lớn đặt ra cho cuộc viễn chinh cũng không thể thực hiện được. Trong lúc đó, lương ăn của giặc ngày một cạn, khí hậu nóng bức ngày một đến gần, bệnh dịch cũng bắt đầu xuất hiện. Đúng vào lúc quân Tống ở vào thế khủng hoảng, khốn quẫn nhất Lý Thường Kiệt hạ lệnh phản công.
Như Nguyệt là một trong những trận quyết chiến chiến lược lừng lẫy của lịch sử dân tộc ta. Thắng lợi của trận quyết chiến chiến lược này đã đập tan hoàn toàn mưu đồ xâm lược của nhà Tống, bảo vệ vững chắc độc lập và chủ quyền của nước nhà. Thắng lợi này gắn liền với tên tuổi kiệt xuất của Lý Thường Kiệt và của các vị danh tướng đương thời. Trong số các vị danh tướng ấy có Lý Kế Nguyên.
Một trong những nguyên nhân chủ yếu dẫn đến thắng lợi chính là chiến công của thủy quân triều Lý do Lý Kế Nguyên chỉ huy đã liên tiếp đánh thắng thủy quân của nhà Tống đi theo đường biển vào xâm lược nước ta do Dương Tùng Tiên chỉ huy. Dương Tùng Tiên khi đó đã được vua Tống phong làm An Nam đạo hành doanh chiến trạo đô giám, được phép toàn quyền phụ trách mọi khâu từ tuyển mộ thủy quân, trưng tập binh thuyền đến vạch kế hoạch tác chiến. Thủy quân Tống áp đảo hoàn toàn về số lượng với thủy quân Đại Việt ở mạn Đông Bắc do Lý Kế Nguyên chỉ huy. Khởi đầu, Dương Tùng Tiên định dùng thủy quân đi vòng đường biển tiến vào lãnh thổ Chiêm Thành phối hợp với thủy bộ quân Chiêm đánh ngược từ phía nam Đại Việt về hợp vây Thăng Long. Sau đó, do thời gian cấp bách không thể chuẩn bị kịp hậu cần nên đã chuyển sang men theo mạn biển Đông Bắc để xâm nhập vào ngã ba sông Bạch Đằng tiến xuống sông Như Nguyệt uy hiếp Thăng Long. Đây là đội thủy quân hùng hậu, thiện chiến của triều đình nhà Tống.
Mặc dù binh lực không bằng thủy quân Tống, song Lý Kế Nguyên đã mưu trí, dũng cảm tổ chức đánh hàng chục trận suốt đường hành quân của thủy quân Tống tại miền duyên hải Đông Bắc và chặn đứng chúng ở cửa sông Đông Kênh, không để chúng hội sư nơi phòng tuyến sông Như Nguyệt. Nếu thủy binh Tống tiến được về sông Như Nguyệt tiếp ứng cho Quách Quỳ và Triệu Tiết hẳn cuộc chiến sẽ thay đổi bất lợi với Đại Việt.
Khi phân công Lý Kế Nguyên phòng thủ miền duyên hải Đông Bắc chặn đánh thủy quân Tống, Lý Thường Kiệt đã đi một nước cờ quân sự quả đoán, nhìn rõ trước cục diện cuộc chiến, chặn đứng và bẻ gãy gọng kìm thủy binh của nhà Tống. Thủy binh nhà Tống khi ấy khá hùng hậu với dã tâm cùng với bộ binh mau chóng tiến chiếm Thăng Long, rửa nhục bị quân Đại Việt chinh phạt phá tan các căn cứ quân sự Châu Khâm, Châu Liêm và Châu Ung đầu năm 1076.
Khi hành binh bằng đường thủy sang nước ta, hẳn binh tướng Tống đã được lịch sử nhắc nhở bằng các trận đại bại trên sông Bạch Đằng thời Ngô Quyền, Lê Đại Hành nên chắc chắn quân Tống sẽ không dám khinh địch. Lại nữa, quân Tống vừa bị thủy quân của Lý Thường Kiệt hành quân vượt biển, tiến đánh chớp nhoáng vào các cảng Khâm, Liêm như vào chỗ không người nên cuộc Nam chinh hẳn phải do những tướng tài cầm đầu. Dương Tùng Tiên – tướng cầm đầu thủy quân xâm lấn Đại Việt là một tướng giỏi của Tống triều.
Thủy quân nhà Tống đã không thể tiến xuống Như Nguyệt mặc bộ binh của Quách Quỳ và Triệu Tiết mòn mỏi ngóng chờ. Không có thủy quân, bộ binh quân Tống nơi bờ bắc sông Như Nguyệt rơi vào cảnh tiến thoái lưỡng nan, cục diện mà đạo quân xâm lược nào cũng hết sức không mong muốn. Tướng thủy quân Lý Kế Nguyên hiểu được tầm quan trọng của việc chặn đứng thủy binh Tống, ông đã chỉ huy thủy quân hết sức dũng cảm, đeo bám, tập kích, chặn đánh liên tiếp hàng chục trận nơi duyên hải Đông Bắc. Cuộc chiến đấu đã diễn ra trên các cửa sông lớn với sự giúp đỡ của nhân dân. Mỗi khi giặc Bắc xâm lăng, mỗi người dân đều là tường đồng vách sắt đánh đuổi quân thù. Với nhà Lý, từ chính sách ngụ binh ư nông hết sức đúng đắn đã góp phần tạo nên tiềm lực quân sự quốc phòng hùng hậu, sự quyết định thắng lợi tới công cuộc đánh giặc giữ nước.
Tống triều chắc chắn không thể ngờ được, binh tướng Đại Việt, đặc biệt là thủy binh có thể đánh trực diện với quân Tống. Xưa nay, mỗi khi giặc phương Bắc tràn sang, binh tướng Đại Việt thường phải tạm lui để né tránh sức mạnh ban đầu của chúng. Với phương pháp phối hợp thủy bộ, nhà Tống tưởng có thể nuốt trọn Đại Việt trong sớm tối. Chúng còn sử dụng mưu kế kích động Chiêm Thành quấy rối phía Nam hòng chia cắt lực lượng của Đại Việt. Biết trước mưu kế của địch, Lý Thường Kiệt đã tương kế tựu kế, đưa các hàng binh nhà Tống về chiến tuyến phương Nam làm lá chắn với quân Chiêm Thành. Một mặt, Lý Thường Kiệt sớm chủ động xây dựng các tuyến phòng ngự từ xa mà trong đó, việc chỉ huy các tù trưởng nơi biên giới phía Bắc ngày đêm đánh phá sau lưng quân Tống thì đã đặc biệt lưu ý việc bẻ gãy và chặn đứng thủy quân Tống do Dương Tùng Tiên chỉ huy trên cửa sông Đông Kênh.
Lý Kế Nguyên – một tướng thủy quân hàng đầu của triều Lý được giao nhiệm vụ tối quan trọng này.
Xác định rõ nhiệm vụ phải chặn đứng và bẻ gãy mũi nhọn thủy quân nhà Tống, Lý Kế Nguyên chọn phương pháp tác chiến đánh liên tục, đeo bám, lừa nhử, hỏa công, vây hãm thủy binh Tống dọc tuyến duyên hải Đông Bắc mà trọng điểm là cửa sông Đông Kênh. Thủy binh Tống dẫu hùng mạnh nhưng có điểm yếu chí mạng là đội quân xâm lược phi nghĩa nên càng đánh càng lúng túng, mất phương hướng, hoang mang và đứng trước nguy cơ bị diệt vong. Khi ấy, không có sự hỗ trợ của bộ binh, không dám nên bờ cướp bóc vì bị dân binh đánh rát, chỉ có thể co cụm trên thuyền, lại không thạo luồng lạch nên thất bại là điều hiển nhiên.
Ngược lại, thủy quân nhà Lý, dưới sự chỉ huy mưu trí dũng cảm của Lý Kế Nguyên đã đường hoàng đánh địch trên đất của tổ tiên Đại Việt. Đạo quân chính nghĩa càng đánh càng mạnh, lại được nhân dân đêm ngày giúp đỡ nên đã liên tiếp đánh thắng, đẩy địch vào thế co cụm, không thể tiến xuống Như Nguyệt dẫn đến sự đại bại của binh tướng nhà Tống ở cả hai đầu chiến tuyến.
Trong các trận đánh lớn, đặc biệt khi thủy binh Tống tiến vào Vĩnh An khá dễ dàng, Dương Tùng Tiên đã hạ lệnh cho toàn quân xếp hàng dọc theo dòng Đông Kênh tiến về hướng cửa sông Bạch Đằng. Đông Kênh vốn là một dải nước ven biển giữa đất liền và các hải cảng từ Vĩnh An đến Bạch Đằng. Như dự đoán, thuyền giặc dần dần lọt vào trận địa mai phục của binh tướng Đại Việt. Lý Kế Nguyên phát lệnh tổng tấn công. Toàn bộ thủy quân Đại Việt với sự hỗ trợ của dân binh trên bộ đã dốc toàn lực đánh thẳng vào đội hình quân Tống. Các chiến thuyền Đại Việt gọn nhẹ lao vun vút vào thuyền lớn quân Tống. Thủy quân Tống bộc lộ nhược điểm kềnh càng, không xoay trở được bị bao vây đốt cháy, đánh đắm từng chiếc, từng cụm. Càng giao chiến, thủy binh Tống càng bất lợi, bị đánh đắm, dìm chết vô số kể. Binh thế thủy quân Tống đứt đoạn đầu đuôi không cứu được nhau phải mở đường máu lui về cửa sông Đông Kênh. Quân Đại Việt không buông, lập tức truy kích đánh đắm vô số thuyền địch. Hàng vạn binh lính Tống vùi xác nơi sông biển. Âu cũng là số mệnh của quân đi cướp nước người.
Danh tướng thủy quân Đại Việt Lý Kế Nguyên đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao nơi tiền đồn duyên hải Đông Bắc, làm cho thủy quân Tống kinh hồn bạt vía xác vùi hàng vạn nơi lòng sông cửa biển để mỗi khi nhắc đến hai tiếng Đại Việt đều tim đập chân run. Dương Tùng Tiên thu thập binh thuyền vỡ nát lùi dần ra biển còn mang trong mình nỗi sợ hãi thủy quân Đại Việt có thể thừa thắng đánh tràn sang các hải cảng nhà Tống bèn cứ lượn lờ ngoài cửa biển. Gọng kìm thủy quân bị bẻ gãy, Quách Quỳ, Triệu Tiết phấp phỏng hoang mang chờ đợi ngày tàn. Kết cục của đạo quân xâm lược nào cũng giống nhau: hùng hùng hổ hổ đánh giết lân bang vô cớ, bị vây đánh ôm đầu máu bại trận và chỉ mong muốn cầu hòa để đem được tấm thân thua trận về nước bị sử sách ô danh.
Lý Kế Nguyên, tướng thủy quân triều Lý với sự trên dưới đồng lòng của quân dân cả nước, mưu trí dũng cảm, quyết chiến quyết thắng mãi mãi lưu danh thơm trong sử sách. Đại Việt ta, triều đại nào cũng có vua sáng tôi hiền, nhân dân hòa mục mà sánh vai với các cường quốc lân bang vậy.
