Nhà thơ Hồng Thanh Quang (bìa trái) và nhà văn Phùng Văn Khai.
Mỗi khi tết đến, bây giờ khi mà những nhu cầu vật chất dần dà không quan trọng, không hiểu tại sao, tôi thèm một phiên chợ tết của Đoàn Văn Cừ đến vậy? Ông cũng thật lạ lùng, trước sau sáng tác chỉ dăm bảy bài thơ, bài nào cũng hay, bài nào cũng gợi không khí tết với những màu sắc dân gian hết sức đặc trưng. Một giọng thơ hồn hậu trẻ trung và hết sức ưu thời nhập thế cùng cảnh nông gia mà ông đã bày ra một cách tuyệt diệu, trước sau không ai có thể bày biện sắm sanh công phu thuyết phục hơn ông: Trên con đường viền trắng mép đồi xanh/ Người các ấp tưng bừng ra chợ tết/ Họ vui vẻ kéo hàng trên cỏ biếc/ Những thằng cu áo đỏ chạy lon xon/ Vài cụ già chống gậy bước lom khom/ Cô yếm thắm che môi cười lặng lẽ/ Thằng em bé nép đầu bên yếm mẹ/ Hai người thôn gánh lợn chạy đi đầu/ Con bò vàng ngộ nghĩnh đuổi theo sau… (Phiên chợ Tết) Quả là những câu giản dị nhưng ám ảnh.
Nhà văn Phùng Văn Khai (bìa trái).
Nhiều lúc tôi tự hỏi cái hay cái đẹp của thơ là gì nếu như không phải là những tình cảm bền bỉ của độc giả dành cho nó. Thơ hay không nhất thiết phải đại chúng hóa nhưng điều kiện đầu tiên của thơ hay phải là có người đọc. Các trang báo tết bây giờ thơ quá nhiều nhưng kiếm tìm một phiên chợ tết của Đoàn Văn Cừ thì tuyệt nhiên trống vắng: Con trâu đứng vờ dim hai mắt ngủ/ Để lắng nghe người khách nói bô bô/ Anh hàng tranh kĩu kịt quảy đôi bồ/ Tìm đến chỗ đông người ngồi dở bán/ Một thầy khóa gò lưng trên cánh phản/ Tay mài nghiên hí hoáy viết thơ xuân/ Cụ đồ nho dừng lại vuốt râu cằm/ Miệng nhẩm đọc vài hàng câu đối đỏ… (Phiên chợ Tết) thì những phác thảo của ông hoàn toàn có thể là những nét bút tài tình, cái tình nhiều chục năm không dễ thấy ở những người làm thơ, và đến câu thần bút: Bà cụ lão bán hàng bên miếu cổ/ Nước thời gian gội tóc trắng phau phau thì chúng ra có thể khẳng định luôn, trước sau không có một người nào có thể vượt Đoàn Văn Cừ về sự tài tình trong thơ khi mô tả một phiên chợ tết.
Tại sao thơ của ông nhẹ nhàng nhưng da diết vang sâu đến vậy. Tại sao thơ của ông luôn luôn là những bức tranh đầy đặn đường nét nhưng không chật chội, đông nhưng không dày, đậm nhưng không đặc, nhộn nhịp nhưng vô cùng sinh động, không hỗn loạn, trong ấy là cả một thế giới linh hoạt khiến người xem cảm thấy mình đột nhiên thanh thản, tươi trẻ và yêu đời: Mấy cô gái ôm nhau cười rũ rợi/ Cạnh anh chàng bán pháo dưới cây đa/ Những mẹt cam đỏ chót tựa sơn pha/ Thúng gạo nếp đong đầy như núi tuyết/ Con gà trống mào thâm như cục tiết/ Một người mua cầm cẳng dốc lên xem… (Phiên chợ Tết) thơ ông, dường như không có chỗ nào không ổn, mội sự rất ổn ở một mặt bằng cao cho thấy nội lực trầm hậu của người cầm bút, cho thấy một tấm lòng son với quê hương xứ sở.
Nhà văn Phùng Văn Khai (mặc quân phục) tại Khoa Ngữ văn, trường Đại học Sư phạm Hà Nội.
Đoàn Văn Cừ yêu quê hương đất nước mình, xóm làng họ mạc mình, đình chùa chợ búa mình một cách vô cùng tự nguyện và từ đó đưa ra những vần thơ quá đỗi tự nhiên: Mùa xuân ấy ông tôi lên tận tỉnh/ Đón tôi về xem hội ở làng bên/ Suốt ngày đêm chuông trống đánh vang rền/ Người lớn bé mê man về hát bội/ Những thằng cu tha hồ khoe áo mới/ Và tha hồ nô nức kéo đi xem/ Các cụ già uống rượu mãi gần đêm/ Tổ tôm điếm chơi đều không biết chán (Đám hội)… đều hiện lên sự yên ấm, những nếp làng nếp xóm, những thuần phong mỹ tục, tập tục mà các nhà thơ khác chưa thể hiện được. Làm thơ như ông tưởng đã đến chỗ siêu phàm, thơ hay mà dễ như thò vào trong túi lấy đồ vật, câu nào cũng mới mẻ, mỗi câu một vẻ đẹp riêng, mỗi câu một sức sống riêng: Người cô dâu hôm nay coi choáng lộn/ Vành khuyên vàng, áo mớ, nón quai thao/ Các bạn cô bằng tuổi cũng xinh sao/ Hai má thắm ngây thơ nhìn trời biếc/ Dăm bảy cô phủ mình trong những chiếc/ Áo đồng lầm, yếm đỏ, thắt lưng xanh (Đám cưới mùa xuân) thì ta có thể khẳng định một trong những điều làm nên sức sống thơ của Đoàn Văn Cừ chính là chất liệu thật từ cuộc sống đã được ông khéo léo nếu không muốn nói là nghệ thuật sắp xếp một cách ảo diệu.
Những tết này, những tết sau, những tết của người Việt ở trong nước hay ngoài nước, khi mà cuộc sống vật chất và những sức ép tốc độ ngày càng hằn vào mỗi người đang sống, để loại trừ ra những thứ dông dài, phù phiếm, thì thơ Đoàn Văn Cừ vẫn mãi còn, còn bằng sự bình dị nhưng đặc sắc của ông.
