![Thơ Phùng Văn Khai trong cảm hứng lịch sử, văn hóa qua tâm thức Á Đông [Kỳ 1] - Tác giả: Nhà thơ Nguyễn Thành Tuấn*](https://vansudia.net/wp-content/uploads/2026/07/Nha-tho-Nguyen-Thanh-Tuan.jpg "Thơ Phùng Văn Khai trong cảm hứng lịch sử, văn hóa qua tâm thức Á Đông [Kỳ 1] - Tác giả: Nhà thơ Nguyễn Thành Tuấn*")
Nhà thơ Nguyễn Thành Tuấn – tác giả bài viết.
Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai (Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội).
1.1. Từ hình ảnh quê hương thấm đẫm lịch sử – văn hóa
Phùng Văn Khai sinh tháng 10.1973 tại thị trấn Như Quỳnh (huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên cũ), nay là xã Như Quỳnh, tỉnh Hưng Yên. Ông nhập ngũ tháng 2.1994 vào Trung đoàn 421, Sư đoàn 306, Quân đoàn 2; tháng 2.1997 được điều động về Phòng Truyền hình (thuộc Cục Tư tưởng Văn hóa) nay là Cục Tuyên huấn – Tổng cục Chính trị; tháng 6.2006 được điều động về Tạp chí Văn nghệ Quân đội, công tác liên tục đến nay (6.2026).
Từ một anh “lính tò te” với Khúc dạo đầu của binh nhì (tập truyện ngắn, Nxb Quân đội Nhân dân, 1998), Phùng Văn Khai đã trưởng thành qua các cương vị phóng viên, biên tập viên, Trưởng ban Thơ, Phó Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội và đã nhận được nhiều hình thức khen thưởng, giải thưởng của Ban Tuyên giáo Trung ương, Hội đồng Lý luận Trung ương, Bộ Quốc phòng, Tổng cục Chính trị, Bộ Công an, Hội Nhà văn Việt Nam…
Gia tài chữ nghĩa của Phùng Văn Khai (tạm tính đến thời điểm hiện tại, chưa kể bản thảo) gồm: 02 tập bút ký, 04 tập tiểu luận phê bình, 07 tập truyện ngắn, 10 tập tiểu thuyết (trong đó có 08 tiểu thuyết lịch sử) và bốn tập thơ đang nằm trên bàn tôi đây: Lửa và hoa (Nxb Hội Nhà văn, 2000); Thơ Phùng Văn Khai (Nxb Văn học, 2023); Thơ danh nhân, chân dung văn nghệ sĩ (Nxb Hội Nhà văn, 2025); Thơ viết cho mình (Nxb Hội Nhà văn, 2026).
Tác phẩm thơ của Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai (Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội).
Mùa màng là tên một phần trong tập Thơ Phùng Văn Khai. Và những hạt giống nào đã được gieo xuống?
Thế hệ chúng tôi, cứ suy bụng ta ra bụng người, có nhiều ký ức với cái chợ quê thơ ấu lắm:
Cái chợ ấy cách làng Phùng Văn Khai quãng vài ba cây số, và cách làng tôi chừng mười lăm cây. Khai chắc hẳn đã quen ngóng bà, nhất là vào bao dịp trọng trong năm, nào là Đoan Ngọ với những món quà trừ sâu bọ, nào là Trung thu với tò he phỗng giấy thị thơm, nào là tết nhất áo mới pháo tranh…
Biết ngắm tranh là đã lớn khôn hơn tháng ngày ham vòi quà “vật chất”. Là đã biết gieo sâu hơn hạt giống “văn hóa” vào tâm hồn mình. Cơ mà đa đoan quá. Rồi sau chẳng thành nhà thơ thì cũng chết đuối ái tình mất. Đã có bao gương bắt chuồn “ngã” ở cầu ao.
Nhưng mà Phùng Văn Khai đã chọn trở thành nhà thơ (còn chuyện ái tình của ông tôi không rành) – một nhà thơ áo lính.
Phùng Văn Khai đã mang cả một đồng quê lầm lụi tuổi thơ đi xa đến thế. Nhưng còn hơn nhiều như thế, ông đã tải được cả chiều sâu của hạt giống văn hóa cội nguồn – điều cực kỳ thiêng liêng để neo hồn bờ cõi:
Từ điểm tựa văn hóa vững trãi, Phùng Văn Khai đã thêm một bước gieo mầm cảm hứng lịch sử. Mà bắt đầu từ những nhân chứng trong cái làng nhỏ bé của ông.
Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai (Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội).
Nghè Khoai – nơi làng quê Khai – mà sau này ông mới thấm những “trường văn trận bút”:
Nhưng may mắn thay, Phùng Văn Khai cũng biết tự thanh lọc hồn mình trước mái đình quê hương:
Để đi xa hơn, mang những hạt giống tâm hồn dấn thân cùng cao vọng văn chương đầy vinh quang thấp thỏm bất trắc:
1.2. Đến thôn nữ, người thương của liệt sĩ trong hình tượng SEN
Bây giờ nhà thơ của chúng ta đã “lớn” rồi, có thể tự “bật mí” được rồi:
Và còn “oanh liệt” hơn thế nhiều. Nào lũ choai choai hãy tránh ra, để nhà thơ ngắm… thơ:
Tập “Thơ viết cho mình” – tập thơ thứ 4 trong tổng số 27 đầu sách cá nhân của của Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai (Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội).
Tôi nói Phùng Văn Khai “ngắm thơ” là không sai.
Phê bình ở thế kỷ trước của chúng ta, không thể khác, chịu ảnh hưởng của lối Thực chứng và Lịch sử, rất xem trọng tiểu sử tác giả, đến nông nỗi coi tác giả chính là nhân vật [ở đây là nhân vật trữ tình]. Phê bình Ý thức của Marcel Proust đã chỉ ra một tác giả/ cái-tôi-bên-trong là khác với tác giả/ cái tôi tiểu sử/ cái-tôi-bên-ngoài.
Vậy nên, tôi vẫn nhắc lại, rằng “chuyện ái tình của ông tôi không rành”. Ông ở đây tức là tác giả Phùng Văn Khai tiểu sử. Nhưng tôi rất biết ông – tức Phùng Văn Khai bên-trong, được thể hiện rất trác tuyệt qua văn bản “Sen cởi áo”. Tôi không ngần ngại khẳng định luôn: đóa sen trong văn bản này đã vượt qua mức độ một hình ảnh, để gieo vào mỹ cảm một hình-tượng-văn-học. Và ngắm hình tượng này đương nhiên là ngắm một nàng thơ!
Với hạt giống lịch sử-văn hóa trong tâm hồn, Phùng Văn Khai tiếp tục đẩy hình tượng sen tới một tầm mức “quyết liệt” hơn:
Ở sắc thái nghiêng về cảm hứng “bi ca” này, Phùng Văn Khai đã không bi lụy hóa hình tượng sen, mà gợi lên cho người đọc một vẻ đẹp khác của một giai đoạn lịch sử – văn hóa dân tộc.
Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai (Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội) và Mẹ tại buổi ra mắt Tập “Thơ viết cho mình”.
Một giai đoạn lịch sử bi nhưng tráng, đã được kể ngay trong nhà Phùng Văn Khai, đã được ông hình tượng hóa rất đạt:
Cảm hứng bi tráng về lịch sử này đã theo Phùng Văn Khai đi khắp văn chương, đất nước:
1.3. Người mẹ, người cha trong hình tượng SONG THÂN đáng kính
Hiếm có nhà thơ nào không viết về mẹ – người mẹ của chính mình. Phùng Văn Khai cũng không ngoại lệ:
Đó dường như là một người mẹ bình thường như bao bà mẹ nông thôn khác. Cái khác ở đây lại là chính “ông” con của mẹ:
Sự ra vẻ “khôn lớn, chín chắn” ấy của người con có làm mẹ vui không?
Bà không nói gì. Chỉ lặng lẽ hành động, sau những ngông cuồng của con:
Và sau hành động nhân hậu với ăn mày, bà mẹ lại càng hiện rõ hơn. Hiện rõ hơn bao giờ hết trong sự “im lặng” được người con “điệp khúc”:
Lặng im – là rất gần với Thiền. Mẹ có biết Thiền không? Ta không biết. Nhưng ta biết: những bà mẹ Việt Nam là những người rất sùng Phật.
Mẹ của Phùng Văn Khai chắc hẳn cũng là như vậy. Và chắc hẳn mẹ đã “chân truyền” cho nhà thơ một tâm thế sống át qua hẳn những “bến mê”:
Vâng, mẹ của Phùng Văn Khai không phải Phật, Tiên. Và Phùng Văn Khai cũng không phải con cóc nhái.
Họ đã độ bến giác trong cõi tâm thức “lặng im”.
Cõi lặng im của người cha lại xảy ra trong một khung cảnh thật đặc biệt:
Trước sự im lặng vĩnh hằng của người cha, nhà thơ “tài tật” thẳm ngẫm:
Để rồi ngộ ra:
“Im lặng/lặng im” ở ngữ cảnh này vốn là một thủ pháp dùng “chi tiết” để tạo hình tượng nhân vật. Nó cũng đã được dùng trong văn bản Thơ về mẹ ở bên trên. Nhà thơ Phùng Văn Khai vốn cũng là nhà-văn-xuôi chắc chắn không lạ gì thủ pháp quen thuộc này trong truyện ngắn – tiểu thuyết.
Quan trọng là ông đã khá thành công trong việc xây dựng hình tượng song thân đáng kính của mình. Ông cũng đang lui về một cõi lặng im trong trưởng thành tâm tưởng:
Thực ra Thơ – một thể loại ngôn chí, một tiếng nói độc bạch – lúc nào cũng là để viết cho mình.
Để mà chiêm ngẫm, để mà linh ngộ. Nhất là trong những tột cùng đau đớn, tột cùng lặng im:
——————–
* Nguyên Phó Chủ tịch Hội VHNT tỉnh Hưng Yên, Nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Phố Hiến.
