Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai tại Đền thờ Phùng Khắc Khoan năm 2013.
Sau Tết Nguyên Đán năm Bính Ngọ (2026), tôi được Hội đồng họ Phùng Việt Nam phân công cùng một số học giả, nhà nghiên cứu với nhiệm vụ hệ thống lại các nguồn tư liệu, sắc phong, thơ văn, các bài viết về Danh nhân văn hóa lịch sử Phùng Khắc Khoan để chuẩn bị các hoạt động kỷ niệm 500 ngày sinh của cụ (1528-2028). Thật là một công việc hết sức thú vị. Chỉ riêng mảng thơ chữ Hán và chữ Nôm của Phùng Khắc Khoan đã hết sức khang trang, bề thế, bao trùm nhiều lĩnh vực khiến hậu sinh không khỏi ngỡ ngàng. Đó là các tập Ngôn chí thi tập; Huấn đồng thi tập; Đa thức tập đã được các vị học giả dày công sưu tầm nguyên tác, phiên âm và dịch nghĩa rất cẩn trọng. Phần thơ đi sứ với các tập Mai lĩnh sứ hoa thi tập; Bắc sứ đăng trình tự thuật thi; Vạn thọ thánh tiết khánh hạ thi tập trong đó có các bài tựa, lời bạt của đại thần Đỗ Uông, sứ thần Lý Toái Quang rất sâu sắc càng cho người dịch sự trang nghiêm trước trí tuệ của bậc tiền nhân.
Càng thú vị hơn khi phần dịch thơ của cụ đã hội tụ rất nhiều bậc đa đề như Trần Văn Giáp, Sơn Nam, Trần Lê Văn, Bùi Duy Tân, Trần Quốc Vượng, Trần Lê Sáng, Đinh Công Vỹ, Đặng Văn Sinh, Hồng Diệu, Vũ Bình Lục… càng khiến người thế hệ sau như tôi vừa hân hoan vừa khâm phục. Tôi bỗng nhận ra một điều, thơ của đức Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan không chỉ uyên nguyên bác học, chí khí ngất trời, đạo lý gồm thâu, kiến văn bao trùm thiên hạ, mà còn rất bình dị sáng trong, thân gần như nước như mây, hữu dụng như bạn hiền bên cạnh. Những hạt gạo, củ khoai, ngô, sắn, trà xanh, nụ vối, hoa súng, ao sen vườn nhà thảy đều hiện hình sinh động. Các loài trâu, ngựa, chuột, mèo, thậm chí là côn trùng giòi bọ cũng cứ thế xuất hiện nhi nhiên trong câu chữ đến với muôn sau càng khiến hậu sinh hôm nay khâm phục sự hòa đồng thấu đạt của bậc vĩ nhân thời đại. Sẵn máu thơ phú trong người, lại thiết nghĩ phải dụng tâm chuyển dịch thơ của đức Trạng Bùng sang lục bát xem sao, tôi bèn bắt tay không quản ngày đêm say mê thực hiện.
Càng tiến hành công việc, tôi đều cảm nhận được dường như có một luồng linh khí trợ tâm, đầu óc hanh thông, tinh thần sảng khoái, câu chữ ở đâu cứ thế ùa về muôn phương bát ngát, nhất loạt từ cổ văn, điển tích, tân văn, việc từ muôn trước tới muôn sau đều như sắp bày trước mặt, thi tứ của các bậc tiên hiền hiển hiện như gió cuốn mây bay, bài này vừa xong bài khác liền ngân nga trong trí óc, câu thần vươn mãi khí thế ngút mây trời, thi ảnh trùng trùng sóng sau vươn sóng trước thực là khoái trá lắm thay.
Thơ đức Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan từ thuở thiếu niên 16, 17 tuổi đã khí phách cương cường, tầm mắt phong quang mạch lạc, đem khát vọng tung cánh chim bằng muôn dặm biển, lấy kiến văn thể hiện hoài bão giúp nước giúp đời không một chút phân vân. Hùng tâm tráng chí đã nhiều mà kế sách cơ mưu càng lắm. Những là vận hội non sông mây – rồng hội ngộ; càng thêm anh hùng luận anh hùng bát ngát thiên thu. Từng bài hành niên như muôn ngàn con sóng kình lớp lớp biển khơi phô phang sắc vóc như muôn hoa khoe sắc; những chùm thơ ngâm vịnh từng câu từng chữ đều tôn vinh đất nước gấm hoa. Những cuộc luận bàn cùng các sứ thần trong thiên hạ; những khi dâng kế sách trị quốc an dân cho chúa Trịnh vua Lê. Ngòi bút đức Trạng Bùng từng trang văn thâm hậu sâu xa mà tấm lòng với nước với dân của bậc đại thần họ Phùng phải trái trước sau đều nhất mực công bằng thương quý. Kẻ hậu sinh dịch mỗi trang thơ không chỉ trong lòng được mở mang đạo lý mà mỗi chữ mỗi câu đến với người hôm nay đều là nỗi niềm thao thiết khôn khuây. Phải vậy chăng mà hơi văn ngày càng thuận thảo, mỗi lúc nửa đêm sương khuya lách tách đều thấy như ai đang văng vẳng ngân nga từng chữ từng câu. Bản thảo tầng tầng trong khí xuân tươi tốt. Căn cơ thêm vững khí lực thêm nhuần mà một mạch dịch trăm bài thơ đều thấy nhẹ nhàng thanh thản.
Bậc hậu sinh xin được tri ân các vị lão trượng đi trước đã dày công sưu tầm, lưu trữ, phiên âm, dịch nghĩa từng bài thơ, các tập thơ của đức Trạng Bùng để người đời sau có được nền tảng mà tiếp nối công trình thêm an khang, sum xuê, cành la cành bổng.
Vài lời sao có thể nói hết. Mỗi trang thơ mỗi cuộc đồng hành cùng các bậc tiền nhân. Đó cũng là tiếng tri âm và trách nhiệm của hậu nhân.
Xin coi đây như nén tâm nhang hiếu kính tổ tông nguồn cội.
