Tiểu thuyết Phùng Vương: Một điểm nhìn lịch sử – Tác giả: Trần Thị Hương

Tac gia Tran Thi Huong - Tiểu thuyết Phùng Vương: Một điểm nhìn lịch sử - Tác giả: Trần Thị HươngTác giả Trần Thị Hương.

Puskin khi viết Người con gái viên đại úy – một cuốn tiểu thuyết về đề tài lịch sử được sáng tác theo quan niệm hiện đại cho rằng nhà văn phải “chất vấn quá khứ để trả lời cho hiện tại và tương lai”. Cho đến nay, quan niệm đó vẫn còn nguyên giá trị đối với thế hệ nhà văn viết về đề tài lịch sử mặc dù khoảng cách thời đại rất lớn. Tiểu thuyết lịch sử thực trở thành một thể loại văn học được nhiều nhà văn vận dụng sáng tạo, hình thành nên nhiều tác phẩm tiểu thuyết có giá trị.

Đối với văn học Việt Nam nói chung, trong khoảng 20 năm trở lại đây, lịch sử là đề tài được nhiều nhà văn lựa chọn. Các nhà văn viết tiểu thuyết lịch sử là để “nhận thức lại” quá khứ – những nhân vật lịch sử, sự kiện lịch sử, và thể hiện sự luận giải lịch sử của mình theo nhiều cách khác nhau. Do đó, sự “nở rộ” của nhiều tác phẩm tiểu thuyết lịch sử trong những năm gần đây, không chỉ là tín hiệu phản ánh sự quan tâm của nhiều cây bút văn học đối với đề tài lịch sử – văn hóa, mà còn thể hiện khuynh hướng tiếp nhận của độc giả – mong muốn tiếp cận lịch sử dưới góc độ mới mẻ, cuốn hút của văn chương. Trong bối cảnh thế kỉ XXI, khi Việt Nam đang đối mặt với nhiều dòng văn hóa du nhập từ nhiều phía, việc quay trở lại với lịch sử, văn hóa Việt được nhiều người đón nhận là một tín hiệu đáng mừng.

Nhà văn không chỉ tái tạo lại lịch sử bằng ngôn ngữ văn chương, mà còn thể hiện cái nhìn mới mẻ đối với vấn đề lịch sử, nhân vật lịch sử. Bên cạnh những cây bút đại thụ về tiểu thuyết lịch sử với những tác phẩm gây được tiếng vang lớn như: Hoàng Quốc Hải (Bão táp cung đình, Thăng Long nổi giận, Huyền Trân công chúa, Vương triều sụp đổ), Nguyễn Mộng Giác (Sông Côn mùa lũ), Nguyễn Xuân Khánh (Hồ Quý Ly)… còn là sự góp mặt của thế hệ nhà văn trẻ luôn trăn trở với đề tài này.

Tieu thuyet Phung Vuong - Tiểu thuyết Phùng Vương: Một điểm nhìn lịch sử - Tác giả: Trần Thị HươngTiểu thuyết lịch sử Phùng Vương của nhà văn Phùng Văn Khai.

Năm 2015, nhà văn quân đội Phùng Văn Khai ra mắt tiểu thuyết lịch sử Phùng Vương. Đây là cuốn tiểu thuyết viết về “Bố cái đại vương” – Phùng Hưng – người lãnh đạo nhân dân ta chống lại ách thống trị của nhà Đường phương Bắc. Tiểu thuyết Phùng Vương là sự “giải mã”, ngợi ca người anh hùng Đường Lâm – Phùng Hưng trong lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc.

Bên cạnh giá trị về mặt nội dung, cuốn tiểu thuyết Phùng Vương còn mang giá trị nghiên cứu những vấn đề về mặt thể loại. Nhà nghiên cứu Mai Anh Tuấn trong buổi ra mắt tiểu thuyết nhận định: “Phùng Văn Khai trong cách lựa chọn lối viết của mình, đã đặt ra cho người đọc kiểu trò chơi về thể loại, và bắt buộc người đọc phải tham gia trò chơi đó”. Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên cho rằng: “Phùng Hưng trong lịch sử là nhân vật nửa sự thật, nửa huyền thoại, có rất ít tư liệu, chứng tích về nhân vật này. Nhưng với sự tưởng tượng phong phú, Phùng Văn Khai đã triển khai và viết được cuốn tiểu thuyết dày dặn và khơi dậy được tâm thế hào hùng của dân tộc suốt chiều dài lịch sử hàng nghìn năm quả thật đáng trân trọng”. Nhà sử học Đinh Công Vĩ đánh giá cao giá trị lịch sử của cuốn sách: “Phùng Văn Khai khai thác rất tốt vấn đề Bắc phương, mang đến cho người đọc hiểu biết sâu hơn về bản chất thâm thúy của người tàu, và tinh thần trường kì kháng chiến của người Việt”.

Phùng Văn Khai quan niệm: “Tôi cho rằng văn chương là một nghề đặc biệt khó khăn nhưng nó cũng có sự mê dụ đặc biệt… Nghề văn phải cho nhiều hơn nhận, tích nhiều hơn tiêu, vì nó đem đến sự bình an cho tâm hồn nên phải thủy chung, quyết theo đến tận cùng, cho dù hệ lụy là đau khổ hay hạnh phúc. Tôi đang bước trên con đường ấy…” Có lẽ vì thế, tác phẩm của Phùng Văn Khai luôn chú trọng vào con người, hiện thực cuộc sống, dễ đi sâu vào lòng bạn đọc.

Phùng Vương ra mắt bạn đọc. Cuốn sách do nhà xuất bản Hội nhà văn ấn hành, độ dài 630 trang. Với ba mươi hai hồi, Phùng Vương đã lột tả trọn vẹn về quá trình chống giặc phương Bắc của nhân dân ta dưới sự chỉ huy của hai cha con Phùng Hạp Khanh và Phùng Hưng. Tác giả không chỉ khai thác, tìm tòi về nhân vật lịch sử mà đã thể hiện lịch sử trong văn chương theo sự sáng tạo cá nhân, được đông đảo bạn đọc và nhà phê bình đón nhận.

Xét về khía cạnh nội dung, cuốn tiểu thuyết xoay quanh nhân vật lịch sử chính – Phùng Hạp Khanh và Phùng Hưng, bối cảnh lịch sử là khoảng 20 năm nhân dân ta chống lại ách đô hộ của nhà Đường. Không gian lịch sử có thật là nhân dân Đường Lâm, với những hình ảnh sông núi, con người cùng kháng chiến chống giặc. Cuốn tiểu thuyết tái hiện chân dung anh hùng dân tộc – những người dân yêu nước, những tướng lĩnh tài ba: Phùng Hạp Khanh, Phùng Hưng, Bồ Phá Giang, Đỗ Anh Hàn, Vũ Khánh… đến hình ảnh những người lính xông pha nơi trận mạc đều được tác giả khắc họa chân thực. Là một nhà văn hiện đại viết về quá khứ, lịch sử của dân tộc, Phùng Văn Khai lí giải lịch sử bằng cảm hứng hiện đại, cảm hứng dân tộc sâu sắc, ngợi ca lịch sử hào hùng. Đọc Phùng Vương, độc giả không chỉ thấy được bức tranh lịch sử hào hùng, thấy được nhân vật lịch sử anh dũng, mà còn thấy được tài năng của nhà văn, của người nghệ sĩ viết sử trong văn chương.

Nha van Phung Van Khai 1 - Tiểu thuyết Phùng Vương: Một điểm nhìn lịch sử - Tác giả: Trần Thị HươngNhà văn Phùng Văn Khai (ngoài cùng bìa trái) tại Trại nghiên cứu phê bình về văn học đề tài chiến tranh cách mạng và người lính năm 2024.

Phùng Vương được viết dưới dạng kết cấu chương hồi. Ba mươi hai hồi là diễn biến nhân dân ta chống lại quân xâm lược nhà Đường dưới sự lãnh đạo của hai cha con Phùng Hạp Khanh – Phùng Hưng, từ khi chuẩn bị đội tượng binh, thuyền chiến cho đến những trận đánh ác liệt đòi lại lãnh thổ quê hương. Các yếu tố về niên đại trong cuốn tiểu thuyết cơ bản bị lược bỏ, thay thế vào đó là quá trình khi Phùng Hưng được sinh ra, lớn lên và lãnh đạo đội quân chống giặc xâm lược kết thúc thắng lợi. Mặc dù các tư liệu lịch sử liên quan đến Phùng Hưng còn lại rất ít ỏi, song có lẽ Phùng Văn Khai đã khoác lên mình nhân vật lịch sử có thật những yếu tố của tiểu thuyết, sự hư cấu tinh tế trong mô hình kết cấu của tiểu thuyết chương hồi khiến lịch sử hiện lên rất thật. Chính vì vậy, kết cấu ba mươi hai hồi luôn mạch lạc, gắn kết chặt chẽ với nhau vừa giúp người đọc thấy được sự trưởng thành của nhân vật lịch sử, vừa thấy được sự chuẩn bị, và chiến thắng quân xâm lược của cả dân tộc.

Có thể khẳng định rằng, Phùng Văn Khai lựa chọn hình thức tiểu thuyết chương hồi để phân chia mỗi hồi là một đơn vị của cốt truyện là một dụng ý nghệ thuật của nhà văn. Bởi lẽ, nếu như tác giả lựa chọn lối viết tiểu thuyết trường thiên sẽ không thể tạo nên sự tò mò của người đọc. Mỗi hồi là một đơn vị của cốt truyện nhằm lôi cuốn độc giả theo dõi từ hồi này sang hồi khác mà không gây nhàm chán hay gây đứt quãng sự kiện vẫn tạo nên sự hồi hộp, mong chờ của độc giả khi theo dõi từng cuộc chiến đấu của nhân dân ta.

Phùng Vương được viết theo lối thời gian tuyến tính, thời gian trải dài từ khi Phùng Hưng sinh ra, cho đến khi đánh đuổi thành công quân Đường xâm lược. Phùng Văn Khai đã tìm cách thoát khỏi hình thức viết tiểu thuyết theo sử biên niên, nghĩa là không đưa cụ thể ngày tháng năm sự kiện lịch sử diễn ra. Các sự kiện nhân dân ta chuẩn bị lực lượng chiến đấu, giành thắng lợi từng trận chiến nhỏ cho đến khi Phùng Hưng lên ngôi quân trưởng đều không có thời gian cụ thể. Điều này góp phần đưa tác phẩm gần với nghệ thuật – văn chương, sử dụng nhiều yếu tố hư cấu hơn là một tác phẩm bị lệ thuộc vào việc tái hiện các sự kiện lịch sử là mục tiêu chính.

Tiến sĩ Nguyễn Văn Hùng nhận định về Phùng Vương: “Với nguồn sử liệu ít ỏi, khô khan, tản mác từ chính sử và dã sử, tác giả dày công hư cấu và tưởng tượng lại quá khứ, bồi đắp nên da thịt liền mạch cho đời sống được tái hiện trong tác phẩm. Nhằm bao quát bức tranh lịch sử với không gian và thời gian xa xôi, tác giả đã không kể theo lối thông sử biên niên mà lựa chọn những “lát cắt ngang” gay cấn làm nền cho việc triển khai cốt truyện. Nhờ vậy, Phùng Văn Khai đã khỏa lấp những “khoảng trống”, “khoảng trắng” trong lịch sử, phục dựng lại cuộc trường kì kháng chiến hơn 20 năm của nhân dân ta đánh đổ ách thống trị nhà Đường”.

Quả thật, thời gian trong tiểu thuyết là thời gian tuyến tính trải dài hơn 20 năm, nhưng Phùng Văn Khai đã xâu chuỗi thời gian bằng một chuỗi sự kiện nổi bật để thể hiện được vẻ đẹp của nhân vật lịch sử, và quá trình chiến đấu của cả dân tộc. Thiết nghĩ, ở đây cảm hứng về lịch sử và góc nhìn tái hiện lịch sử không phải ở những chi tiết đã ghi trong chính sử mà là những tái tạo hợp lý, “phục dựng nguyên mẫu một cách hợp lý” như cách nói của các nhà bảo tồn di sản văn hóa, đã làm cho Phùng Văn Khai làm lịch sử sống dậy bằng bức tranh do ông sáng tạo ra chứ không phải chỉ ở những sự kiện và con người có thực như những cái đinh bắt vít những sự kiện lịch sử vào tác phẩm văn chương.

Nha van Phung Van Khai tai dinh lang - Tiểu thuyết Phùng Vương: Một điểm nhìn lịch sử - Tác giả: Trần Thị HươngNhà văn Phùng Văn Khai phát biểu tại đình làng.

Phùng Văn Khai đã sử dụng bút pháp ước lệ trong miêu tả ngoại hình nhân vật. Nhà văn đã sử dụng nhiều ngôn ngữ cổ điển, ước lệ tượng trưng để thể hiện được tầm vóc, dung mạo phi thường của các nhân vật. Bên cạnh đó, nhà văn còn sử dụng bút pháp sử thi, phóng đại hóa diện mạo để dự báo tài năng, khí phách của nhân vật. Cách miêu tả như vậy khiến người đọc hình dung được nhân vật như đang đứng trước một bức tranh vẽ, và hình thức cuốn tiểu thuyết trở nên trang trọng, gần gũi với tính cổ điển của tiểu thuyết chương hồi. Tác giả mặc dù sử dụng biện pháp phóng đại trong miêu tả nhưng độc giả vẫn thấy gần gũi, nhân vật vẫn mang được tầm vóc riêng, hơn sáu mươi nhân vật của tiểu thuyết mà không ai trùng lặp ai.

Nhân vật trong Phùng Vương cũng được thể hiện bằng hệ thống các hành động, ngôn ngữ. Nhân vật Phùng Hạp Khanh hiện lên là người đức độ, yêu nước, thương dân. Phùng Hạp Khanh nuôi chí lớn, đánh đuổi quân xâm lược từ những ngày còn trẻ theo Mai Thúc Loan khởi nghĩa. Quay trở lại Đường Lâm, ông dồn tâm khai khẩn đất hoang, làm giàu cho quê hương, ngày đêm nung nấu ý chí đánh đuổi kẻ thù. Phùng Hạp Khanh được Phùng Văn Khai đặt vào trong các mối quan hệ giao tiếp với Đỗ Anh Doãn, Bồ Phá Giang, Vũ Khánh… Ngôn ngữ nhân vật trang trọng, phù hợp với giọng điệu chung và với từng loại nhân vật, nhất là các nhân vật anh hùng.

Phùng Văn Khai đã khéo léo tạo nên hệ thống nhân vật ở hai phía đối lập. Khi Trương Bá Nghi giết cha, hại thầy, Cao Chính Bình hạ độc thủ giết Trương Bá Nghi, Từ Phục, Trương Thành, Tôn Mãng không từ bất cứ thủ đoạn nào đủ thấy tính cách nham hiểm, độc đoán, đầy tham vọng thì thủ lĩnh Đường Lâm khoan dung, nhân hậu, yêu nước, thương dân. Tất nhiên, tác giả đã sử dụng bút pháp hư cấu, đặt nhân vật vào tình huống nhất định để thể hiện phẩm chất nhân vật, ngợi ca người anh hùng Phùng Hưng. Phùng Văn Khai lựa chọn cách miêu tả nhân vật rất cổ điển nhưng không hề nhàm chán, không có “con người nhân bản”, giằng xé trong những mâu thuẫn nội tâm. Nhân vật trong tiểu thuyết được khoác lên màu áo của lịch sử, gần gũi với vẻ đẹp của sử thi. Dưới khuôn mẫu của tiểu thuyết chương hồi, tất cả các nhân vật đều được xây dựng trong màu sắc trang trọng, hào hùng, trang nghiêm của chiến trận, không hề có miêu tả nhân vật trong đời thường. Chính vì vậy, tác phẩm toát lên vẻ đẹp ngợi ca người anh hùng dân tộc, ngợi ca tinh thần yêu nước của nhân dân ta.

Với Phùng Vương, lịch sử và hư cấu là hai chất liệu đan xen vào nhau để tạo nên thành công của tác phẩm. Dựa vào những tư liệu lịch sử ít ỏi, nhà văn đã tưởng tượng nên cuộc kháng chiến hào hùng chống quân Đường của Phùng Hưng và nhân dân ta để giành được thắng lợi. Bên cạnh đó, nhà văn cũng hư cấu cho nhân vật và sự kiện lịch sử của mình màu sắc của sử thi, ngợi ca để truyền tải bài học về lịch sử hào hùng của dân tộc, để tôn vinh truyền thống yêu nước của cha ông ta.

T.T.H

 

 

 

 

     


     

BÌNH LUẬN

Vui lòng nhập bình luận của bạn
Vui lòng nhập tên của bạn ở đây