Bảo vật phía tây thành Đồ Bàn

Phù điêu thần Hộ pháp Mả Chùa được phát hiện năm 1992. Khi đó, trong lúc đào đất để xây dựng công trình dân cư, người dân thôn Đại Hòa (xã Nhơn Hậu, TX.An Nhơn, Bình Định) đã tình cờ phát hiện bảo vật quốc gia này. Tại thời điểm phát hiện, phù điêu nằm trong lòng đất, ở tư thế nằm sấp. Sau đó, phù điêu được đưa về Trung tâm văn hóa – thông tin H.An Nhơn. Năm 1999, phù điêu được đưa về trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Bình Định.

Phù điêu được đặt tên gắn với phế tích nơi đã tìm ra nó là gò Mả Chùa. Bảo tàng Bình Định cho biết: “Vị trí phế tích nằm phía tây của thành Đồ Bàn, kinh đô vương quốc Champa xưa”. Tại bề mặt gò đất cũng là phế tích này còn nhiều loại vật liệu kiến trúc Champa nằm vương vãi như mảnh gạch, đá ong, gốm trang trí điểm góc…, với phạm vi phân bố rộng khoảng 5.000 m². Điều này chứng tỏ nơi đây từng tồn tại kiến trúc tôn giáo của người Champa xưa.

Khảo tả của Bảo tàng Bình Định cho biết Phù điêu thần Hộ pháp Mả Chùa (thế kỷ 12) làm bằng đá sa thạch, cao 110 cm, nặng 500 kg. Phù điêu được chạm nổi trên khối sa thạch, thể hiện là một nam thần. Thần đội vương miện hai tầng, khuôn mặt vuông dữ tợn. Đồ trang sức là những vòng kiềng để trơn, không trang trí hoa văn. Thần trong tư thế vững chãi, chân phải gập chùng xuống và chân trái quỳ đầu gối sát đất. Thần mặc chiếc quần ngắn (sampot) bó sát đùi, với nhiều nếp gấp.

“Phù điêu thần Hộ pháp Mả Chùa là một tác phẩm nghệ thuật điêu khắc đá Champa, thuộc phong cách tháp Mẫm thế kỷ 12”, bảo tàng cho biết. Theo truyền thuyết của Hindu giáo, thần Hộ pháp hay thần Dvarapala là vị môn thần canh giữ cổng hoặc cửa của những ngôi đền tháp. Thần có nhiệm vụ bảo vệ đạo pháp, người tu hành, người đến hành lễ. Thần thường thể hiện theo cặp đối xứng, đặt ở hai bên cửa ra vào đền tháp Champa.

Tiếp nối phong cách nghệ thuật Đồng Dương

Theo hồ sơ bảo vật, Phù điêu thần Hộ pháp Mả Chùa, về cơ bản, có tư thế, động tác và khuôn mặt là tiếp nối truyền thống của phong cách nghệ thuật Đồng Dương. Đó là khuôn mặt to dữ tợn với đôi mắt dô ra ngoài tròng, hai lỗ mũi phình ra, cặp răng nanh hàm trên chìa ra, đôi lông mày to uốn cong hai đầu…

Trinh Nguyễn