Chùm thơ Phùng Khắc Khoan do Phùng Văn Khai dịch [Kỳ 23]

Phụ tuyển:

贈 安 南 國 使 臣 二 首
李 芝 峰
其 一

萬 里 來 從 瘴 癘 鄉
遠 憑 重 譯 謁 君 王
提 封 漢 代 新 銅 柱
貢 獻 周 家 舊 越 裳
山 出 異 形 饒 象 骨
地 蒸 靈 氣 產 龍 香
即 今 中 國 逢 神 聖

Phiên âm:

TẶNG AN NAM QUỐC SỨ THẦN
                    (NHỊ THỦ)
                                                   Lý Chi Phong
NHẤT

Vạn lý lai tòng chướng lệ hương,
Viễn bằng trùng dịch yết quân vương.
Đề phong Hán đại tân đồng trụ,
Cống hiến Chu gia cựu Việt Thường.
Sơn xuất dị hình nhiêu tượng cốt,
Địa chưng linh khí sản long hương.
Tức kim Trung Quốc phùng thần thánh,
Thiên tải phong điềm ba bất dương.

Dịch nghĩa:

TẶNG SỨ THẦN NƯỚC AN NAM
                 (HAI BÀI)
                                    Lý Chi Phong
BÀI MỘT

Ngài từ nơi lam chướng xa xôi muôn dặm tới,
Từ xa tới yết kiến thiên tử phải nhờ ba lần phiên dịch.
Cột đồng mới dựng đời Hán để ghi rõ biên giới(4 ),
Nước Việt Thường xưa từng sang cống hiến nhà Chu(5 ).
Núi quê ngài hình dáng lạ kỳ, có nhiều ngà voi đẹp,
Đất bốc khí thiêng, sinh ra long diên hương(6 ).
Mừng nay Trung Quốc có đấng thiên tử thần thánh,
Nghìn năm gió lặng, biển không nổi ba đào(7 ).

Dịch thơ:

TẶNG SỨ THẦN NƯỚC AN NAM

BÀI MỘT

Ngài từ muôn dặm quan san
Thuận chầu thiên tử gian nan mấy tầng
Hán triều còn đó cột đồng
Việt Thường thuở trước cống phần Chu vương
Kỳ sơn, cốt tướng lạ thường
Hương rồng, dị hải bốn phương hiếm tìm
Nay mừng thiên tử anh minh
Trời yên, biển lặng thanh bình muôn dân.

Phùng Văn Khai dịch

—————-

⁽[4]⁾ Đồng trụ: tức cột đồng do Mã Viện đời Hán dựng để thể hiện võ công và định mốc biên giới sau khi đánh thắng Hai Bà Trưng.

⁽[5]⁾ Việt Thường: tên một nước đời cổ, sau nhập vào nước ta (ở vào khoảng vùng Nghệ, Tĩnh ngày nay). Sử chép vào thời Chu Thành Vương, nước Việt Thường từng sai sứ mang chim trĩ trắng sang dâng nhà Chu.

⁽[6]⁾ Long diên hương: một thứ hương liệu dẻo như chất sáp, là một chất sinh ra trong nội tạng cá voi, người xưa thấy nó thường nổi trên mặt nước, không rõ là chất gì nên gọi là long diên (nước dãi rồng).

⁽[7]⁾ Biển không nổi ba đào (Ba bất dương): sử chép khi sứ Việt Thường sang nhà Chu có tâu rằng “Trời không mưa dầm gió lớn, biển không nổi ba đào đã ba năm, có lẽ Trung Quốc có đấng thánh nhân chăng?”.

二

聞 君 家 在 九 真 居
水 驛 山 程 萬 里 餘
休 道 衣 冠 殊 制 度
卻 將 文 字 共 詩 書
來 因 獻 雉 通 蠻 徼
貢 為 包 茅 覲 象 輿
回 首 炎 州 歸 路 遠
有 誰 重 作 指 南 車

Phiên âm:

NHỊ

Văn quân gia tại Cửu Chân cư,
Thủy dịch sơn trình vạn lý dư.
Hưu đạo y quan thù chế độ,
Khước tương văn tự cộng Thi Thư.
Lai nhân hiến trĩ thông man khiếu,
Cống vị bao mao cận tượng dư.
Hồi thủ viêm châu qui lộ viễn,
Hữu thùy trùng tác chỉ nam xư (xưa).

Dịch nghĩa:

BÀI HAI

Nghe nói nhà ngài ở Cửu Chân(8 ),
Đường thủy, đường núi xa hơn vạn dặm.
Đừng nói chế độ, áo mũ chúng ta khác nhau,
Hãy đem bàn về chữ nghĩa, chúng ta cùng học Thi Thư.
Nhân dâng trĩ tới đây, đi qua biên giới cõi man(9 ),
Vì đem cống cỏ bao mao nên được vào chầu xe ngà(10 ).
Ngoảnh đầu nhìn viêm châu, đường về xa xôi quá(11 ),
Liệu có ai lại làm xe chỉ nam cho không(12 )?

Dịch thơ:

BÀI HAI

Cửu Chân có phải quê ngài
Núi non ngàn dặm sông dài biển sâu
Đã đành áo mũ khác nhau
Đều cùng tín nghĩa, thông làn Thi, Thư
Ngày nào bạch trĩ dâng vua
Cỏ bao mao nức thơm vừa đâu đây
Viêm châu trùng điệp mây bay
Liệu rằng thiên tử ban cây kim vàng?

Phùng Văn Khai dịch

——————

^([8]) Cửu Chân: tên một quận của nước ta thời Bắc thuộc, vị trí ở khoảng Bắc trung bộ bây giờ. Có lẽ ở đây tác giả dùng chữ Cửu Chân để chỉ chung nước ta chứ không phải nói cụ thể Cửu Chân xưa.

⁽[9]⁾ Dâng trĩ: nhắc lại chuyện nước Việt Thường xưa đem bạch trĩ dâng nhà Chu.

⁽[10]⁾ Bao mao: một loại cỏ dùng để lọc rượu khi cúng tế. Thời cổ qui định vùng phương Nam hàng năm phải cống cỏ bao mao cho thiên tử.

⁽[11]⁾ Viêm châu: chỉ nước nam. Viêm nghĩa là nóng. Phương Nam thuộc hành hỏa, nóng, nên dùng chữ Viêm để chỉ phương Nam.

^([12]) Xe chỉ nam: theo truyền thuyết, sứ Việt Thường sau khi dâng bạch trĩ trở về, vì đường xa nên Chu công ban xe chỉ nam để định hướng về cho khỏi lạc.

肅次芝峰使公韻二首
安 南 使 臣 馮 克 寬
一

異 域 同 歸 禮 義 鄉
喜 逢 今 日 共 來 王
趨 朝 接 武 殷 冠 冔
觀 國 瞻 光 舜 冕 裳
宴 饗 在 庭 霑 帝 澤
歸 來 滿 袖 惹 天 香
唯 君 子 識 真 君 子
幸 得 詩 中 一 表 揚

Phiên âm:

TÚC THỨ CHI PHONG SỨ CÔNG VẬN
                      (NHỊ THỦ)
                        An Nam sứ thần Phùng Khắc Khoan

NHẤT

Dị vực đồng qui lễ nghĩa hương,
Hỷ phùng kim nhật cộng lai vương.
Xu triều tiếp vũ Ân quan hủ,
Quan quốc chiêm quang Thuấn miện thường.
Yến hưởng tại đình triêm đế trạch,
Qui lai mãn tụ nhạ thiên hương.
Duy quân tử thức chân quân tử,
Hạnh đắc thi trung nhất biểu dương.

Dịch nghĩa:

KÍNH HỌA VẦN THƠ
CỦA CHI PHONG SỨ CÔNG (HAI BÀI)
                     Sứ thần An Nam Phùng Khắc Khoan

BÀI MỘT

Chúng ta ở những nơi khác nhau cùng trở về quê hương lễ nghĩa(13 ),
Mừng gặp ngày hôm nay cùng đi sứ sang chầu vua.
Đến triều thấy nối tiếp mũ hủ của nhà Ân(14 ),
Sang thượng quốc xem vẻ sáng tươi, được thấy mũ miện, áo xiêm của vua Thuấn.
Ăn yến tại triều đình, thấm ơn hoàng đế,
Lúc trở về hương trời nức đầy tay áo.
Chỉ có bậc quân tử mới biết được bậc chân quân tử,
May được trong thơ ngài lại biểu dương tôi.

Dịch thơ:

HỌA THƠ CHI PHONG SỨ

BÀI MỘT

Cùng ngài hội hộ vui thay
Thân mang quốc sự tâu bày thánh quân
Sân triều sắc mũ nhà Ân
Hòang bào vua Thuấn muôn phần sáng tươi
Yến ban rạng rỡ hoa cười
Hương thơm quấn quýt tay người đắm say
Kính người quân tử xưa nay
Văn chương còn mãi sâu dày thiên thu.

Phùng Văn Khai dịch

———————

⁽[13]⁾ Quê hương lễ nghĩa: chỉ Trung Hoa.

^([14]) Mũ hủ: một loại mũ trong lễ phục của nhà Ân thời cổ. Thiên Văn Vương (Đại Nhã) trong Kinh Thi có ghi chuyện kẻ sĩ nhà Ân đội mũ hủ sang chầu vua Chu. Đây chỉ sứ thần các nước đến chầu thiên tử.

二

義 安 何 地 不 安 居
禮 接 誠 交 樂 有 餘
彼 此 雖 殊 山 海 域
淵 源 同 一 聖 賢 書
交 鄰 便 是 信 為 本
進 德 深 惟 敬 作 輿
記 取 使 軺 回 國 日
東 南 五 色 望 雲 車

Phiên âm:

NHỊ

Nghĩa an hà địa bất an cư,
Lễ tiếp thành giao lạc hữu dư.
Bỉ thử tuy thù sơn hải vực,
Uyên nguyên đồng nhất thánh hiền thư.
Giao lân tiện thị tín vi bản,
Tiến đức thâm duy kính tác dư.
Ký thủ sứ thiều hồi quốc nhật,
Đông Nam ngũ sắc vọng vân xư (xa).

Dịch nghĩa:

BÀI HAI

Yên theo nghĩa thì nơi nào mà chẳng ở yên,
Giao tiếp với nhau bằng Lễ, bằng Thành nên vui có thừa.
Đấy đây dẫu khác nhau về núi sông, bờ cõi,
Nhưng chung nhau một nguồn sâu là sách thánh hiền.
Giao thiệp với lân bang nên lấy tín làm gốc,
Tiến đức nên nghĩ lấy kính làm xe.
Nhớ lấy ngày xe sứ về nước,
Ngóng theo xe mây năm sắc rẽ đôi ngả Đông – Nam.

Dịch thơ:

BÀI HÀI

Nghĩa thuần thành tất an yên
Khang trang giữ lễ, vui nên có thừa
Cách xa sông núi, cõi bờ
Chung nhau nguồn cội Thi, Thơ thánh hiền
Lân bang tín nghĩa làm nền
Đức quang tâm kính lâu bền luân xa
Bồi hồi tiễn sứ bôn ba
Mây theo năm sắc chiều tà Đông – Nam.

Phùng Văn Khai dịch

Phụ tuyển:

重 贈 安 南 使 臣 疊 前 韻 二 首
李 芝 峰
一

我 居 東 國 子 南 鄉
文 軌 由 來 共 百 王
奉 使 喜 觀 周 禮 樂
趨 班 榮 廁 漢 冠 裳
雲 移 殿 陛 迷 仙 杖
煙 矗 宮 爐 識 御 香
同 沐 聖 恩 瞻 盛 事
強 拈 詩 筆 僭 揄 揚

Phiên âm:

TRÙNG TẶNG AN NAM SỨ THẦN
ĐIỆP TIỀN VẬN (NHỊ THỦ)
                                                Lý Chi Phong

NHẤT

Ngã cư Đông quốc tử Nam hương,
Văn quĩ do lai cộng bách vương.
Phụng sứ hỷ quan Chu lễ nhạc,
Xu ban vinh xí Hán quan thường.
Vân di điện bệ mê tiên trượng,
Yên súc cung lô thức ngự hương.
Đồng mộc thánh ân chiêm thịnh sự,
Cưỡng niêm thi bút tiếm du dương.

Dịch nghĩa:

LẠI TẶNG SỨ THẦN NƯỚC AN NAM
THEO VẦN TRƯỚC (HAI BÀI)

BÀI MỘT

Tôi ở nước phương Đông, ngài ở quê phương Nam,
Nhưng chế độ vốn cùng chung theo bách vương(15 ).
Vâng mệnh đi sứ, mừng được thấy lễ nhạc nhà Chu,
Theo ban chầu, vẻ vang được đứng vào hàng mũ xiêm nhà Hán.
Mây đưa nơi điện bệ, tiên trượng uy nghi,
Trong lò khói tỏa biết là ngự hương.
Cùng tắm gội thánh ân, được xem thịnh sự,
Gượng cầm bút, lạm làm thơ ca tụng.

Dịch thơ:

LẠI TẶNG SỨ THẦN NƯỚC AN NAM

BÀI MỘT

Ta phương Đông – ngài phương Nam
Mối giềng quốc đạo theo hàng bách vương
Sứ thần hưởng nhạc Chu công
Mũ xiêm triều Hán chúng thần an khang
Uy nghi điện ngọc mấy hàng
Lò trong khói tỏa ngự hương bốn bề
Thánh ân tắm gội trúc tre
Lời thơ dâng tặng thắm về muôn phương.

Phùng Văn Khai dịch

二

辛 苦 梯 航 走 帝 居
越 中 歸 路 一 年 餘
相 逢 海 外 難 逢 客
得 見 人 間 未 見 書
蠻 館 旅 懷 無 竹 葉
瘴 江 行 李 有 藍 輿
君 還 正 值 春 風 早
梅 嶺 清 香 想 滿 車

Phiên âm:

NHỊ

Tân khổ thê hàng tẩu đế cư,
Việt trung qui lộ nhất niên dư.
Tương phùng hải ngoại nan phùng khách,
Đắc kiến nhân gian vị kiến thư.
Man quán lữ hoài vô trúc diệp,
Chướng giang hành lý hữu lam dư.
Quân hoàn chính trị xuân phong tảo,
Mai lĩnh thanh hương tưởng mãn xư (xa).

Dịch nghĩa:

BÀI HAI

Vất vả vượt biển trèo non tới đế kinh,
Đường về nước Việt kể tới hơn một năm.
Được gặp khách khó gặp nơi hải ngoại,
Lại được xem sách quí nhân gian chưa từng thấy.
Tình lữ thứ nơi man quán, không có rượu “Trúc diệp”(16 ),
Hành lý chốn chướng giang có cỗ xe mầu lam(17 )
Ngài về đúng lúc gió xuân sớm,
Có lẽ rằng hương thơm dịu ở Mai Lĩnh sẽ phả đầy xe(18 ).

Dịch thơ:

BÀI HÀI

Đế kinh vạn dặm non ngàn
Đường về nước Việt gian nan kém gì
Tay cầm tay khách phân ly
Nâng pho sách quý lòng thì vấn vương
Tìm đâu “Trúc diệp” trong sương
Mịt mùng muôn nỗi chướng giang trùng trùng
Người đi gửi gió xuân mừng
Xe qua Mai Lĩnh còn lừng hương mai.

Phùng Văn Khai dịch

—————-

^([15]) Chế độ: dịch chữ “văn quĩ”, chữ trong sách Trung Dung: “Xa đồng quĩ, thư đồng văn”: xe cùng một cỡ trục, viết cùng một lối chữ. Ý nói chế độ thống nhất, cùng tuân theo vương chế.

⁽[16]⁾ Man quán: quán của sứ thần các nước ở khi sang chầu thiên tử. “Trúc diệp” là tên một loại rượu.

⁽[17]⁾ Chướng giang: sông có chướng khí. Người phương Bắc cho rằng phương Nam có nhiều chướng khí nên gọi những sông ở phía nam Ngũ Lĩnh là Chướng giang.

^([18]) Mai Lĩnh: tức Đại Dũ Lĩnh, một ngọn núi trong Ngũ Lĩnh, ở vào khoảng tỉnh Quảng Tây – Trung Quốc ngày nay. Vì núi này có nhiều mai nên gọi là Mai Lĩnh. Sứ thần nước ta sang Trung Quốc hay về đều phải qua Mai Lĩnh.

肅 和 再 次 海 東 芝 峰 使
公 前 韻 二 首
馮 克 寬
一

居 鄉 必 擇 魯 鄒 鄉
講 道 同 師 孔 素 王
學 海 浚 源 淵 浩 浩
筆 花 生 彩 色 裳 裳
詩 囊 金 玉 珠 璣 寶
藥 籠 參 苓 朮 桂 香
公 我 迭 為 賓 與 主
儘 東 南 美 任 稱 揚

Phiên âm:

TÚC HỌA TÁI THỨ HẢI ĐÔNG CHI PHONG
SỨ CÔNG TIỀN VẬN (NHỊ THỦ)
                                                        Phùng Khắc Khoan

NHẤT

Cư hương tất trạch Lỗ Trâu hương,
Giảng đạo đồng sư Khổng Tố vương.
Học hải tuấn nguyên uyên hạo hạo,
Bút hoa sinh thái sắc thường thường.
Thi nang kim ngọc châu cơ bảo,
Dược lũng sâm linh truật quế hương.
Công ngã điệt vi tân dữ chủ,
Tẫn Đông Nam mỹ nhậm xưng dương.

Dịch nghĩa:

LẠI KÍNH HỌA THEO VẦN TRƯỚC CỦA
CHI PHONG SỨ CÔNG Ở HẢI ĐÔNG (HAI BÀI)

                                                     Phùng Khắc Khoan

BÀI MỘT

Nơi ở ắt phải chọn đất Lỗ, đất Trâu(19 ),
Giảng đạo cùng tôn đức Tố vương Khổng Tử làm thầy(20 ).
Biển học khơi nguồn, mênh mông sâu thẳm,
Bút hoa sinh vẻ, đủ mọi mầu sắc.
Túi thơ đầy vật báu vàng, ngọc, châu, cơ(21 ),
Hòm thuốc nức mùi sâm, linh, truật, quế(22 ).
Ngài cùng tôi thay nhau lần lượt làm chủ và khách,
Mặc sức tán dương những điều hay đẹp ở Đông và Nam(23 ).

Dịch thơ:

LẠI HỌA THƠ SỨ THẦN CHI PHONG

BÀI MỘT

Xin cùng chọn đất Lỗ, Trâu
Cùng ngài tôn đức Khổng Khâu làm thầy
Mênh mông bể học sâu dày
Tờ hoa muôn vẻ, mây bay muôn ngàn
Văn thơ châu ngọc từng hàng
Thuốc tiên tứ vị thơm làn hương xa
Mời ngài làm chủ cùng ta
Đông – Nam hai nước chan hòa vầng dương.

Phùng Văn Khai dịch

—————-

⁽[19]⁾ Lỗ, Trâu: Lỗ là quê hương Khổng Tử; Trâu là quê Mạnh Tử.

⁽[20]⁾ Tố vương: Tố vương là xứng đáng làm vua mà không ở ngôi vua. Người đời sau tôn xưng Khổng Tử là Tố vương.

⁽[21]⁾ Cơ: tên một loại ngọc quý.

⁽[22]⁾ Sâm, linh, truật, quế: tên các vị thuốc.

^([23]) Đông Nam: Đông chỉ Triều Tiền, Nam chỉ An Nam.

二

往 往 來 來 閱 日 居
客 中 二 十 又 旬 餘
衛 身 健 僕 惟 長 劍
交 臂 良 朋 有 古 書
迎 至 禮 行 胥 鼓 舞
生 陽 氣 復 已 權 輿
途 長 馬 快 遄 歸 早
任 重 方 知 是 大 車

Phiên âm:

NHỊ

Vãng vãng lai lai duyệt nhật cư,
Khách trung nhị thập hựu tuần dư.
Vệ thân kiện bộc duy trường kiếm,
Giao tý lương bằng hữu cổ thư.
Nghênh chí lễ hành tư cổ vũ,
Sinh dương khí phục dĩ quyền dư.
Đồ trường mã khoái xuyền qui tảo,
Nhậm trọng phương tri thị đại xư (xa).

Dịch nghĩa:

BÀI HAI

Ngày ngày cứ qua qua lại lại,
Ở nơi đất khách đã hơn hai mươi tuần.
Đầy tớ khỏe để bảo vệ mình chỉ một thanh gươm dài,
Bạn tốt kết giao với tay có cuốn sách cổ.
Theo lễ đón khách, cùng cổ vũ nhau,
Khí dương đã bắt đầu sinh trở lại.
Đường dài, ngựa nhanh, mau về sớm,
Thế mới biết là xe to chở nặng.

Dịch thơ:

BÀI HAI

Ngày qua ngày lại qua ngày
Phong sương đất khách đã rày tháng năm
Theo cùng tấc kiếm dưới trăng
Cổ thư dăm cuốn tay cầm trao tay
Khách sang quấn quýt như mây
Phong quang kéo đến như cây trên ngàn
Đường xa muôn dặm đá vàng
Xe đầy nhạc ngựa mang mang lối về.

Phùng Văn Khai dịch